Zelden zag ik een theatervoorstelling die geweld even voelbaar maakte als H2Hebron (2019) van het Frans-Israëlische gezelschap Winter Family. Actrice Ruth Rosenthal en componist Xavier Klaine namen het publiek mee op een beeld- en geluidsbezoek aan H2, de oude wijk in hartje Hebron op de Westelijke Jordaanoever. Israël is verantwoordelijk voor de veiligheid van de inwoners van H2: 34.000 Palestijnen en 700 kolonisten. Gezeten rond een enorme maquette van H2 kregen we een woeste golf van brokken tekst, liederen en beelden uit Hebron over ons heen. 

Voor het tekstmateriaal ging Rosenthal in residentie bij haar zus, een van die 700 kolonisten. Haar fanatieke monologen werden het geraamte van de voorstelling, doorspekt met gespreksflarden met zowel Israëlische soldaten als Palestijnse bewoners. Het resultaat wierp me terug in de tijd, naar toen ik enkele jaren tevoren langs de winkels in Shuhada Street midden in H2 liep. Net boven mijn hoofd hingen de netten waarmee Palestijnse handelaars hun klanten en zichzelf probeerden te beschermen tegen de projectielen die de kolonisten constant naar beneden gooiden vanaf de door hen geannexeerde bovenverdiepingen van de Palestijnse huizen. 

“Wat ik in Hebron meemaakte, tartte alle verbeelding. Apartheid live in the making, in de dichtstbevolkte stad van de Westelijke Jordaanoever.”

Voor ik Hebron bezocht, was ik meermaals op bezoek geweest in Goma in Oost-Congo, een quasi-permanent slagveld op de grens met Rwanda. Maar wat ik in Hebron meemaakte, tartte alle verbeelding, en ook mijn Congolese ervaringen. Apartheid live in the making, in de dichtstbevolkte stad van de Westelijke Jordaanoever, ieder uur van iedere dag, door illegale kolonisten die zich straffeloos en onaantastbaar waanden, dankzij het alomtegenwoordige IDF – de Israeli Defence Forces. De voorstelling H2Hebron vermocht wat politieke toespraken, persartikels, en zelfs televisiebeelden zelden bewerkstelligen: zorgen dat het geweld van de illegale Israëlische bezetting, en de verdrijving van de Palestijnen uit hun huizen, winkels en wijken, in je vel sneed en je haren overeind deed staan. Hadden meer mensen H2Hebron kunnen zien, dan zouden er allicht minder zijn die vandaag de blik afwenden van de systematische vernietiging door Israël van Gaza en zijn bevolking. Of comfortabel blijven denken dat de Palestijnen, zelfs in de gebieden die zogenaamd de hunne zijn, ooit van echte vrijheid en soevereiniteit zouden kunnen genieten. H2Hebron zorgde ervoor dat we het sluipende gif van de apartheid op de Westelijke Jordaanoever bijna konden proeven. 

Boycot de boycot

Sindsdien is de situatie in Hebron niet verbeterd, zacht gezegd. De oorlog in Gaza, die nu al meer dan een maand woedt, is een directe uitloper en logische culminatie van diezelfde Israëlische kolonisering van Palestina. Er was op 7 oktober de onmenselijke aanval van Hamas op onschuldige Israëlische burgers, die onvoorwaardelijke veroordeling verdient, maar ‘niet uit het luchtledige’ kwam, zoals VN-baas António Guterres zei. Tegelijk noemde onze eigen Belgische premier, toen de teller in Gaza op 10.000 doden stond, het Israëlische geweld dat volgde ‘niet meer in proportie’, en werkt de Belgische regering – onder impuls van minister van Ontwikkelingssamenwerking Caroline Gennez (Vooruit) en vice-eersteminister Petra De Sutter (Groen) – aan sancties tegen Israël. 

Het Israëlische geweld heeft ook verstrekkende gevolgen tot ver buiten de hermetisch afgesloten Gazastrook. In diverse delen van Europa en in de VS wordt duidelijk dat de oorlog in Gaza minder zichtbare, maar even problematische vormen van systemisch geweld versterkt en verspreidt, die artiesten, culturele instellingen en de civiele samenleving raken. De vermaarde Israëlische historicus Ilan Pappe formuleerde het als volgt: ‘…it is a pretext for some European countries to violate and limit democratic freedoms in the name of a new “war on terror”.’ 

De voorbeelden in Duitsland en Frankrijk zijn talrijk. De Frankfurter Buchmesse weigerde zonder valabele reden om de Literaturpreis 2023 uit te reiken aan Adania Shibli voor haar roman Minor Details – zuivere cancelcultuur, deze keer ten nadele van een Palestijnse schrijfster. Het ‘geëngageerde’ Maxim Gorki Theater in Berlijn cancelde het stuk The Situation, waarin ook Palestijnse spelers zich over het conflict uitspraken, en plaatste zich in een statement ondubbelzinnig in het kamp van Israël. Lang voor de huidige oorlog in Gaza werd in de zomer van 2022 de formidabele Documenta 15 van het Indonesische collectief Ruangrupa systematisch onderuitgehaald met beschuldigingen van antisemitisme. De Amerikaanse historica Susan Neiman, die in Duitsland woont en lesgeeft, stelde in het oktobernummer van de New York Review of Books: ‘In Berlin the word “apartheid” (in referentie naar de door Israël bezette gebieden, JG) can get you canceled faster than the N-word will get you canceled in New York.’

In Frankrijk werd ik in 2016 op het matje geroepen bij de burgemeester van Marseille, omdat ik tijdens mijn eerste Festival de Marseille als artistiek directeur Badke wilde tonen, een voorstelling met een volledig Palestijnse cast van dansers. Vreedzaam protest tegen voorstellingen van het Israëlische quasi-staatsgezelschap Batsheva is er al jaren uit den boze. Sinds 7 oktober gaat het nog verder: alle pro-Palestijnse betogingen werden verboden en een wetsontwerp dat iedere kritiek op Israël strafbaar maakt, ligt op tafel in de Senaat. In New York werd de alom gerespecteerde hoofdredacteur van het prestigieuze Artforum, David Velasco, ontslagen, omdat zijn blad na 7 oktober een opiniestuk had gepubliceerd waarin voor een ‘Free Palestine’ werd gepleit. Veilinghuis Christie’s trok iets later twee schilderijen van de belangrijke Libanese kunstenaar Ayman Baalbaki terug uit een openbare verkoop, na diverse klachten.

Winter Family - H2Hebron © Martin Argyroglo

Winter Family - H2Hebron © Martin Argyroglo

Winter Family - H2Hebron © Martin Argyroglo

Collectief zwijgen

Hoe zit het in Vlaanderen? Het loopt nog niet zo’n vaart als in Duitsland en Frankrijk, maar we kunnen niet op beide oren slapen. Niet het minst wanneer minister-president Jan Jambon (N-VA) er niet beter op vindt dan een inspectie te sturen naar de vzw’s De Wereld Morgen en Vrede, omdat ze ‘een zijde kiezen in dit conflict’. Vooral hun steun voor BDS – Boycott, Divestment, Sanctions, de culturele boycot van Israël – wordt afgekeurd. ‘BDS wordt door sommigen aan Hamas gelinkt’, aldus de N-VA. Het viel op dat er amper werd gereageerd, ook niet vanuit de culturele sector, op de demarche van Jambon, noch op de compleet ongefundeerde en belachelijke verdachtmaking rond BDS. Maar is het ondenkbeeldig dat Jambon, tevens minister van Cultuur, in de nabije toekomst ook Israëlkritische of pro-Palestijnse culturele organisaties verdacht maakt? Gaat de sector dan ook collectief zwijgen?

“Is het ondenkbeeldig dat Jan Jambon in de nabije toekomst ook Israëlkritische of pro-Palestijnse culturele organisaties verdacht maakt? Gaat de sector dan ook collectief zwijgen?”

‘We kunnen maar beter zwijgen en luisteren, en anderen tonen hoe te luisteren; het is allemaal niet zo duidelijk, niet zwart-wit, we mogen geen partij kiezen; we moeten blijven verbinden, zeker in deze al te passionele broedertwist die teruggaat tot de Bijbel, en waarin wij Europeanen verloren lopen’: het is maar een greep uit alle excuses die de ronde doen, ook in de culturele sector. Zijn ze echter niet allemaal expressies van een apolitiek zwaktebod, waarbij we de kop in het zand steken voor een onontkoombare realiteit die een duidelijke geschiedenis heeft, met gemarkeerde begin- en ijkpunten (de Balfourverklaring in 1917, de Nakba van 1948, de Zesdaagse Oorlog van 1967, de beide intifada’s, alle vijf recente Gaza-oorlogen)? Hebben we niet de plicht die realiteit onder ogen te zien en te contextualiseren, voor we op geloofwaardige wijze kunnen luisteren en verbinden? Is dat ook niet waar we eigenlijk allemaal goed in zijn, of zouden moeten zijn, als cultuurwerkers? Moeten wij bij uitstek niet de juiste woorden durven te gebruiken voor onrecht dat uitgebreid werd gedocumenteerd en beschreven, bijvoorbeeld door Rashid Khalidi in het formidabele en glasheldere The Hundred Years War on Palestine? Wat de Westelijke Jordaanover betreft, zijn die woorden: illegale bezetting, kolonisatie en apartheid. Wat Gaza betreft: etnische zuivering en meer dan solide indicaties dat er een genocide gaande is, wat officieel onderzoek onvermijdelijk maakt, zoals geargumenteerd door Israëlische historici als Raz Segal en Ilan Pappe, of door VN-mensenrechtendirecteur Craig Mokhiber, die omwille van de slappe machteloosheid van de VN ontslag nam. Wat in elk geval onweerlegbaar is: met het doden van meer dan 4.500 baby’s en kinderen – 1 kind elke 10 minuten en dat meer dan een maand lang – komt een hele generatie kinderen getraumatiseerd uit deze oorlog.

In een culturele sector die een voorloper en verdediger is van maatschappelijke emancipatie en die, zeer terecht, wil bijdragen aan een inclusieve, solidaire en dekoloniale samenleving, lijkt het onhoudbaar afzijdig te blijven in het grote koloniale conflict van ons tijdvak. Bovendien is het een conflict dat cultureel, familiaal en digitaal rechtstreeks verbonden is met vele jonge mensen in al onze grote steden. Zwijgen, de ogen sluiten, niets doen, geen partij kiezen: leidt het niet meteen tot uiterst problematische interne contradicties? Hoe bijdragen tot de dekolonisering van je eigen instelling, programmering, wijk en stad, als je niet meeneemt dat Gaza en Palestina vandaag ook deel zijn van Brussel, Antwerpen en Gent? Is een actieve of activistische houding in dezen niet de beste verdediging tegen een mogelijke inperking van onze autonomie en vrijheid van meningsuiting? Als een hele sector zich engageert voor een vrij Palestina, in een land dat zelf op het punt staat sancties uit te vaardigen tegen Israël, gaat de Vlaamse minister van Cultuur dan inspecteurs naar alle culturele organisaties sturen? Of zwarte lijsten van pro-Palestijnse kunstenaars aanleggen, zoals nu al in Duitsland gebeurt? Zeker met de verkiezingen van 2024 in aantocht, zou een collectief en emancipatorisch gebaar voor een vrij Palestina weleens de beste verdediging kunnen zijn. 

KVS & les ballets C de la B - Badke © Danny Willems

KVS & les ballets C de la B - Badke © Danny Willems

KVS & les ballets C de la B - Badke © Danny Willems

Internationale culturele solidariteit

Maar wat te doen, dat wat verder gaat dan een goedbedoelde benefiet? Grote internationale stichtingen die de Palestijnse civiele samenleving de voorbije decennia mee overeind hielden, waarschuwen nu al discreet maar uitdrukkelijk voor de desastreuze impact die deze Gaza-oorlog zou kunnen hebben. Dat Amerikaans en Europees geld voor Palestina opdroogt, als gevolg van verdachtmakingen en de algehele dehumanisering van de Palestijnen, valt niet uit te sluiten. Er is dus meer dan ooit internationale culturele solidariteit nodig, met kunstenaars, compagnies en structuren in Palestina. De Palestijnse Al-Qattan-stichting kan daarin een partner zijn, maar zeker niet de enige. Dat we Palestijnse kunstenaars, zowel uit de bezette gebieden als in Israël zelf, een voorname plek en daadwerkelijke ondersteuning in onze programmeringen geven, is de komende jaren cultureel en politiek cruciaal. 

“Is het vandaag vanuit Vlaamse culturele structuren mogelijk om consequent intersectioneel en dekoloniaal te zijn, zonder een kant te kiezen in het conflict tussen Israël en Palestina?”

Ten slotte is er uiteraard BDS. De Boycott, Divestment, Sanctions-beweging had sinds 2005 zo’n grote impact dat Israël ervan in paniek raakte en alles in het werk stelde om ze te discrediteren. Met succes. In Duitsland wordt BDS de facto gecriminaliseerd, de hetze tegen Documenta 15 kreeg mede daardoor veel gewicht. In Frankrijk zijn we nog niet zover, maar wordt alles wat kritisch is tegenover Israël steeds meer gejuridiseerd. Nochtans is BDS precies hetzelfde vreedzame en efficiënte instrument als de breed gesteunde culturele boycot tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika in de jaren 1980. Vele belangrijke Belgische en internationale kunstenaars en activisten spreken hun onvoorwaardelijke steun openlijk uit en maken met hun argumenten brandhout van de N-VA-onzin dat BDS gelinkt zou zijn aan Hamas. Auteur en activiste Naomi Klein legt haarfijn uit hoe BDS breed werd geïnitieerd vanuit de Palestijnse civiele samenleving: het is hoe de Palestijnen zelf hebben beslist dat ze zich willen verzetten tegen Israël. Theatermaker Alain Platel weigert al vele decennia om zijn werk in Israël te tonen en is er meer dan ooit van overtuigd dat dat een noodzakelijke keuze is, terwijl het er hem tegelijk nooit van heeft weerhouden met individuele Israëlische kunstenaars samen te werken. Tamer El Said, een prominente Egyptische filmmaker, zegt het als volgt: als we op vreedzame wijze echte impact willen hebben op een politieke regimewissel in Israël, zonder dewelke er nooit iets zal veranderen, dan is BDS hét instrument. 

Is het vandaag vanuit Vlaamse culturele structuren mogelijk om consequent intersectioneel en dekoloniaal te zijn, zonder een kant te kiezen in het conflict tussen Israël en Palestina, en BDS te steunen? In het uiterst barre licht van de kolonisering van Palestina en de etnische zuivering van Gaza lijkt het urgent om op die echte breuklijn te gaan staan, wars van een consensuele en gemakzuchtige status quo waar de Palestijnen, maar ook steeds meer jonge Vlamingen en Brusselaars, geen heil meer in zien. De klimaatcrisis heeft al onze vereende krachten nodig, een inclusieve samenleving die alle minderheden respecteert evenzeer. Maar laten we niet om de minder consensuele hot potatoes die met structurele ongelijkheid en racisme te maken hebben, heen lopen. Palestina en Gaza zijn zo’n hot potato. Net daarom is het een echte test. Voor onze eigen principes en aanspraken. Voor onze capaciteit en moed om vanuit onze huizen en programmeringen, soms te veel een bubbel, ook midden in de samenleving en in de wereld te gaan staan. En voor onze weerbaarheid en resilience ten aanzien van een zeer forse politieke ruk naar rechts, die er in 2024 in Vlaanderen ongetwijfeld komt. 

Het Duitse Boulevardblad Bild, met miljoenen lezers, publiceerde in antwoord op 7 oktober zonet zijn manifest ‘This Is Our Germany’: het is een feministisch, queer, seculier, groen en duurzaam manifest, maar even goed islamofoob, racistisch, asociaal en ongelijk, xenofoob en nationalistisch. Laten we hopen dat we daarvan bespaard blijven in Vlaanderen, al zal de mogelijk grootste partij van Vlaanderen zich na 9 juni 2024 zonder twijfel kunnen vinden in wat Bild voorstelt. Daarom zijn forse en transversale engagementen nodig, zeker vanuit de culturele sector. Voor een groene wereld met respect voor minderheden. Maar tegelijk ook voor een vrij en gedekoloniseerd Palestina waarin iedereen gelijk voor de wet is. Otherwise we talk the talk, but we don’t walk the walk. 

Jan Goossens schreef deze bijdrage in eigen naam.