Hoewel in het boek cijfers over theaterbezoek ontbreken, lijkt het in diverse artikels hoog tijd om aan publieksverruiming te doen. Zijn de zalen halfleeg? Gaan kinderen ten opzichte van pakweg tien jaar geleden liever andere dingen doen op zondagnamiddag? Geen idee. Dit boek bevat in ieder geval actieplannen om meer kinderen naar het theater te krijgen. Wouter Hillaert pleit terecht in ‘Verleid meer kinderen in korte broek’ voor een fundamentele samenwerking tussen de theaterwereld en die van de jeugdbewegingen. ‘Waar blijft die kunstenbon voor het georganiseerde jeugdwerk? Waarom laten cultuurhuizen de Dag van de Jeugdbeweging elk jaar aan hun neus voorbijgaan?’ (…) ‘Welk theaterhuis ensceneert als eerste het Junglebook?’

Vragen als ‘hoe kunnen de Vlaamse kinder- en jongerenpodiumkunsten beter aansluiting vinden bij de leefwereld van hun publiek?’ en ‘hoe omgaan met de toenemende concurrentie in de vrijetijdseconomie?’ wijzen op een probleem waar oplossingen voor moeten worden gezocht.

Voor sommige auteurs van dit boek lijkt het daarom hoognodig op scène een herkenbare wereld te tonen, als een soort lokmiddel voor dat jonge publiek. Tom Palmaerts, trendwatcher, begint zijn stuk met een verontschuldiging (‘ik ben geen theaterexpert’) maar poneert twee pagina’s later toch dat we te weinig stilstaan bij de mogelijke professionele toepassingen van online tools. Dat het dus ‘hoog tijd wordt om uit de klassieke context te treden van plaats, tijdstip, acteurs en zwijgzame bezoekers’. Hij gaat Facebook-gewijs verder met een uiteenzetting over de trend om te defrienden (selectiever te zijn in je vriendenkring), en besluit dat het concept vriendschap herdacht moet worden. Jongeren hebben vrienden via internet, en die wonen niet per se in dezelfde straat. Toch willen ze met hen dezelfde (culturele) activiteiten delen. Op dus naar cultuur via interactieve media: ‘Organisaties, bedrijven en cultuurhuizen bereiden zich best voor.’ En wat verder: ‘Het sociale aspect, personalisering en profileringsmogelijkheden zijn belangrijke items in de jongerencultuur. Speelt theater hierop in? Is theater zo sociaal als games en sociale netwerken? Neen. Bezoekers komen naar een theaterstuk, zijn stil en verlaten na applaus de zaal.’ Waarna een pleidooi volgt voor het online gaan, want bezoekers moeten kunnen ‘contributen en contacten leggen’. Behalve het schabouwelijke taalgebruik van de trendwatcher is vooral het opgeheven vingertje om hard van weg te lopen. Laat diversiteit toch bestaan. Laat theater een ander medium zijn. En vooral: laat ons niet krampachtig proberen om de ingewikkelde en snel veranderende jongerencultuur te imiteren.

Theatermaakster Nathalie Roymans: ‘De leefwereld van jongeren is veranderd door de manier waarop ze communiceren. Ik merk dat ik hen nauwelijks kan bijbenen, maar als maker heb ik daar weinig last van. (…) Het is niet mijn bedoeling om hip te zijn.’ Goed zo. Doe je ding. Dat is de bedoeling van kunst. Laat trendwatchers hier alstublieft buiten.

Pop-up! buigt zich ook over de zogenaamde ‘nieuwe spelers’, de niet-gesubsidieerde theatergezelschappen. Twee onderzoeksters, Magalie Biesmans en Anita Twaalfhoven, stellen zich onder meer de vraag: ‘Hoe kunnen de producenten en programmatoren de strijd aangaan met de commercialisering van het aanbod? Door zich aan te passen of nog nadrukkelijker te kiezen voor artistieke kwaliteit?’ Antwoord: ‘Om met gelijke wapens te kunnen strijden, zullen meer inspanningen en meer communicatieve creativiteit vanuit de gesubsidieerde sector nodig zijn.’ Strijd en gelijke wapens, alstublieft, let op uw woordgebruik. Betuttelende tips ook: ‘Na afloop van de voorstelling (zijn) er geen contactmogelijkheden meer om de beleving te laten voortduren of op te roepen. Dat in tegenstelling tot Studio 100-producties waar het effectieve bezoek aan de schouwburg (…) de climax is van een transmediale totaalbeleving.’ Ging u al eens naar de website van zo’n commerciële productie kijken? Inderdaad, zoals Magalie Biesmans beschrijft: ‘Voorafgaand kan de bezoeker zich al inleven in het verhaal. En ook na de voorstelling blijft de beleving voortduren via het herbekijken van de dvd, het spelen van het computerspel, of het eten van de “juiste” koekjes.’ ‘Transmediaal is cruciaal’, roept ze de theaterhuizen toe. En verder looft ze de participatie van publiek aan de voorstelling: ‘Door de herkenbaarheid en de herhaling van bepaalde situaties uit het commerciële aanbod, zoals liedjes en stopzinnen, kunnen kinderen participeren aan voorstellingen.’ Verder wordt gewag gemaakt van ‘echte interactie’ bij voorstellingen van Samson en Gert. De auteur, projectleider van Vlieg bij CultuurNet Vlaanderen, heeft nog nooit een goede jeugdtheatervoorstelling gezien. Waar kinderen genieten van iets geheel nieuws. Verrast worden. Gepakt zijn. Muisstil zijn. In lachen uitbarsten. Dat is pure magie, dat is ontroerend en blijft lang nazinderen. Daarvoor hoef je niet datzelfde afgezaagde liedje luidkeels te kunnen meezingen. Het heeft niets met dat soort platte herkenning te maken. Wel met – veel belangrijker – herkenbaarheid én verrijking. Ik hoop dat de gesubsidieerde sector het geld goed blijft gebruiken en hier niet naar luistert. De onderschatting van kinderen en kindercultuur is onthutsend. Deze tip bijvoorbeeld: ‘Ook voor de gesubsidieerde sector is het belangrijk om kinderen te betrekken bij de voorstelling. Dat kan door hen tijdens de voorstelling iets aan te leren of hen op het podium uit te nodigen maar ook door producten over je voorstelling te creëren: een site, een speels boekje, een cd, een stripverhaal…’ Een ‘speels boekje’, lieve theatermakers. Dan liever Raven Ruëll: ‘Ik zou in het theater graag wat minder professionalisme zien en wat meer anarchie. Een punkattitude, eentje die het kind terug aan zichzelf geeft.’

Luk de Bruyker (Theater Taptoe) vergelijkt Piet Piraat met een ‘goed gemaakt, vertrouwd koekje’, en het kwalitatieve jeugdtheater met een ‘bijzonder koekje’ waarvan kinderen de smaak moeten leren appreciëren. Hoe goedbedoeld ook, hiermee onderstreept hij opnieuw de vermeende moeilijkheid van het hedendaagse jeugdtheater. ‘Spruitjes leer je eten’ is een hartstochtelijk pleidooi van Gerda Dendooven voor het aanbieden van goede cultuur en tegen de dictatuur van de consumptie. Maar de beeldspraak van de spruitjes creëert ook het idee dat cultuur iets moeilijks is, iets met een drempel – dit in tegenstelling tot de fastfoodontspanning waarvoor zoveel kinderen en volwassenen vallen. Ik denk niet dat dat klopt. Kinderen vinden spruitjes niet lekker, maar appreciëren wél een goed theaterstuk. Daarom moeten ze ernaartoe. Spruitjes lekker leren vinden kan jaren duren. Een goed theaterstuk appreciëren gebeurt instant. Ze moeten er wel geraken. En daar ligt voor ouders, leerkrachten en schooldirecties een grote verantwoordelijkheid.

Pop-up! bevat mooie uitspraken van theatermakers. Bijvoorbeeld deze ontluisterende ervaring van Wim Vandekeybus: ‘Kinderen zijn geen “spontane” dansers, dat is een misvatting. Ze hebben geen techniek. Ze hangen stijf en slonzig in elkaar. Het is een groot werk om hen “los” te krijgen. Je kunt hen doen lopen, kruipen, vallen… maar het blijft werken met de schoonheid van de onkunde.’

Belle Kuijken
Pop-up! De plek van kinderen en jongeren in een dynamisch podiumlandschap, Marijke De Moor, Ann Olaerts, Maarten Soete, Anna van der Plas (red.), VTi, 2009.
www.vti.be