(c) Kaat Pype

Leestijd 3 — 6 minuten

Mensenlandschappen – Zuidpool

Mensen en landschappen

Onder de Noorderbrug in Antwerpen, op het punt waar het Albertkanaal overgaat in het Straatsburgdok, speelt Zuidpool Mensenlandschappen, naar het gelijknamige boek van de Turkse schrijver Nâzim Hikmet (1902 – 1963). Dit vijfdelig epos, geschreven tussen 1941 en 1947, schetst in verzen een geschiedenis van de Turkse samenleving in de jaren veertig van vorige eeuw.

Hikmet had bijzondere aandacht voor de ‘gewone man en vrouw’, voor de arbeiders, de soldaten, en voor de klassenmaatschappij met de vele corrupte officieren, bedrijfsleiders en politici. Het waren die marxistische ideeën die hem in de gevangenis deden belanden van waaruit hij Mensenlandschappen uit mijn land schreef – niet zelden gebaseerd op de verhalen van zijn medegevangenen. Turkije was in 1940 een land in verandering. De gevolgen van de Eerste Wereldoorlog werden nog verwerkt, en de modernisering en industrialisering van het land vergrootten het contrast tussen de stad en het platteland. Welke weerklank vindt deze tekst in een opvoering anno 2022?

De bewerking van Zuidpool put uit de eerste twee delen van het boek. Die draaien rond een treinreis tussen het iconische Haydarpaşa station in Istanbul en Ankara. Van het kosmopolitische Istanbul, symbool voor het oude Ottomaanse Rijk, door de steppe naar de nieuwe hoofdstad. Waar Hikmet twee treinen – een derde klasse trein en een eerste klasse trein – beschrijft, voegen tekstbewerkers Jorgen Cassier en Deniz Polatoglu beide samen tot één rit waarin rijk en arm op weg zijn. De keuze voor de locatie in de Haven van Antwerpen, bij ondergaande zon, werkt goed. Het komen en gaan van de binnenvaartschepen resoneert met het transport in de teksten van Hikmet. Ook het Haydarpaşa station ligt aan het water – al kan het Albertkanaal niet echt concurreren met de Bosporus. Het is alsof het rustige tempo van de boten net als de cadans van het treinstel in het boek, de vertelling een soort visuele basso continuo geeft. De enscenering is verder sober: Deniz Polatoglu en Juicy Dune IJsselmuiden staan op een open plek waarrond het publiek zit, elk achter een pupiter met de tekst. Achter hen zit Jorgen Cassier met een synthesizer waarmee hij de soundscape produceert. Het publiek krijgt de stemmen en geluiden te horen via een hoofdtelefoon.

De tekstzegging volgt die sobere enscenering. Meestal wordt er verteld in plaats van gespeeld. Dat is ook waar de tekst om lijkt te vragen: voorgelezen worden, om op die manier verspreid te worden. Het Nederlands wordt afgewisseld met passages in het Turks, wat de poëtische kracht van Hikmets werk in de verf zet. In de tekstselectie werd ervoor geopteerd om zoveel mogelijk bij de gebeurtenissen rond en op de trein te blijven. De vele passages rond eerdere oorlogen en de vele verhalen rond nevenpersonages worden weggelaten om een meer gebalde en gefocuste vertelling te maken. Een aspect uit het originele werk dat daardoor wat ondergesneeuwd raakt, is dat van de hoop op verandering vanuit een marxistische optiek, en de vele levenswijsheden die door ‘het gewone volk’ geformuleerd worden. Deze Mensenlandschappen zijn in die zin een stuk minder politiek dan de voorstellingen die choreograaf Michiel Vandevelde er in 2018 en 2019 rond maakte. De nadruk ligt bij Zuidpool meer op een doorsnede van de Turkse maatschappij anno 1941, met een zekere mildheid naar elk personage en verhaal toe. Misschien een tikje romantisch? Desalniettemin grijpen passages als die in de restauratiewagon nog steeds naar de keel, wanneer het onrecht en geweld dat door geld en macht veroorzaakt wordt, op zijn sterkst verteld wordt. Dit is gewoon echt goed materiaal.

Er valt ook wat aan te merken op deze Mensenlandschappen. De soundscape van Jorgen Cassier, die voornamelijk opgebouwd is uit melodieën die refereren aan Oosterse klanken en een af en toe moeilijk te plaatsen suspense, voegt weinig toe aan de vertelling en werkt ze soms zelfs tegen. Het verwondert ook dat het geluid van de locatie zelf zo resoluut wordt buitengesloten, alsof de plek enkel als beeld dienst mag doen en niet echt als (geluids-)omgeving. In die zin is dit ook maar een halve locatievoorstelling: met de context wordt te weinig gedaan. De haven is een achtergrond, op ´mute´ gezet door de hoofdtelefoon. Dat de ‘kleine verhalen’ zo rechtstreeks in je oor binnenkomen is een sterke keuze, de band met het landschap waarin ze verteld worden niet meer verwerken in de dramaturgie van de voorstelling, is een gemiste kans. De mens staat hier in, maar los van zijn landschap.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 3 — 6 minuten

#168

15.05.2022

14.09.2022

Kristof van Baarle

Kristof van Baarle schreef recent een doctoraat aan de Universiteit Gent over het posthumanisme in de podiumkunsten. Momenteel is hij verbonden aan de Universiteit Antwerpen en werkzaam als dramaturg voor Kris Verdonck (A Two Dogs Company).

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!