Kras je rijk haakt de blik van bij het begin vast aan een groot scherm dat het scènebeeld inpalmt. Daaronder staan muziekinstrumenten klaar op een klein podium, met aan weerszijden lege banken. Een wachtende scène. Ogen dan maar weer naar boven, naar dat scherm. Een schilderachtige neoklassieke idylle vloeit over in gefilmde beelden.

De gezichten van de Fratelli’s vullen het scherm in close-up, terwijl ze in de voice-over vertellen over wat het gezelschap voor hen betekent: het is vergelijkbaar met een familie, met een moeder waarrond de kinderen zich verzamelen, een thuis voor iedereen met een rugzakje. Goed om te weten: Tutti Fratelli is een Antwerpse sociaal-artistieke werkplaats die zich richt op performers in een maatschappelijk kwetsbare positie. Valt deze plek weg, dan loert de marginaliteit om de hoek, zo klinkt het. Beelden van de euforische Fratelli’s op Het Theaterfestival, tijdens de uitreiking van de sectorprijs voor meest gewaardeerde samenspel, zetten hun woorden kracht bij.

“Kras je rijk is een voorstelling in de vorm van een benefiet – of is het andersom? – met in de hoofdrol een scherm dat de blik naar zich toe trekt.”

Het heeft allemaal iets weg van een promofilmpje met als inzet emotionele chantage. Is dit oprecht bedoeld, of als een komische knipoog die bewust inspeelt op de kwetsbaarheid van Tutti Fratelli en haar leden? Dat is niet helemaal duidelijk. De film cut naar bestuurslid Mokhallad Rasem en artistiek leider Nico Sturm, die de wanhoop nabij zijn. Bij werken aan een naburig gebouw ging het mis en liep de werkplek van Tutti Fratelli onherroepelijke schade op. Het huis is nog net niet ingestort en omdat ze de renovatie moeten betalen is ook de kas nu leeg. Rasem rekent het uit: om verder te kunnen hebben ze één miljoen euro nodig. Je zou voor minder met je handen in het haar zitten.

Waar gaan ze dat halen? Misschien kunnen documentairemakers Kyoko Scholiers en Fien Leysen helpen? Hebben ze het kunstwerkattest? Dan vinden ze het wellicht niet al te vervelend om onbetaald te werken. Want budget is er echt niet. Hoe herkenbaar! Nog een laatste keer cut de film nu naar een ander tafereel. In de vredige, nostalgische idylle van een Frans vakantiehuis brengt Sturm het slechte nieuws aan de Fratelli’s. Maar zij reageren strijdvaardig, en zijn vastbesloten het heft in eigen hand te nemen. Ideeën genoeg om één miljoen euro mee te verzamelen.

Kras je rijk is een voorstelling in de vorm van een benefiet – of is het andersom? – met in de hoofdrol een scherm dat de blik naar zich toe trekt. Een documentaire over de impact van de problemen aan het gebouw, met het potentieel van een mockumentary. De montage is charmant maar ongeleid kabbelend en legt je de situatie zo uitgebreid en met nadruk uit dat er nog weinig ruimte overblijft voor verbeelding. Ogen op het scherm!

Ik zou bijna vergeten te vermelden dat het podium intussen is ingenomen door de spelers en muzikanten. In blauwe uniformen zitten ze opgesteld als een koor langs beide kanten van het scherm. Daarop verschijnt een grote QR-code. Het publiek wordt expliciet aangespoord tot een donatie terwijl vandelaars zwaaien met vaandels waarop dezelfde QR-code staat. Folklore en technologie komen even samen in deze anachronistische vondst, die vrolijk de financiële kwetsbaarheid van Tutti Fratelli benadrukt.

En dan begint het eigenlijk pas echt. Op het scherm passeren verschillende ideeën om één miljoen bijeen te krijgen, in Man bijt hond-stijl: kunstvervalsing, vier jaar lang acht uur per dag zonder pauze wafels bakken, een plukboerderij voor organen starten, sekswerk onder de vzw, de Lidl overvallen, avatars van zichzelf maken, hun fysieke werking opdoeken en virtueel voortbestaan in een semi-criminele game… De voorstellen variëren van flauw tot speels tot schaamteloos pervers en hilarisch. Er is dan wel geen geld, maar aan wild uitdijende verbeelding, vindingrijkheid en overgave is er geen gebrek.

“Op het scherm is bij de spelers zichtbaar potentieel aanwezig om op een subversieve manier met dit gegeven, met hun eigen kwetsbaarheid te spelen, maar in de voorstelling wordt die verbeelding overschaduwd door het gewicht van de financiële problemen van de vzw.”

© Diego Franssen

© Diego Franssen

© Diego Franssen

In het dagelijks leven voeren we natuurlijk allemaal voortdurend toneeltjes op – bijvoorbeeld door de rol die we spelen in de maatschappij. Op het scherm is bij de spelers zichtbaar potentieel aanwezig om op een subversieve manier met dit gegeven, met hun eigen kwetsbaarheid te spelen, maar in de voorstelling wordt die verbeelding overschaduwd door het gewicht van de financiële problemen van de vzw. Ook het spelgenot dat van sommige perfomers in de sketches valt af te lezen, zit gevangen in het scherm en krijgt daardoor iets onthecht van de theatrale realiteit, waar dan weer weinig verbeelding te bespeuren valt.

Theater verteer je als toeschouwer met een bepaalde vertraging, net omdat het ‘niet echt’ is. Het ontstaat bij gratie van en in relatie tot innerlijke verbeeldingswerelden. Maar als iets via een scherm aan je wordt opgedrongen is het lastig het niet meteen binnen te nemen. Eating the ‘real’ with a spoon. Schermen domineren onze levens, en meer en meer ook onze theaterpodia, en ze introduceren een ‘directheid’ die niet in de laatste plaats dwingt tot (onmiddelijke) consumptie. In Kras je rijk wordt niet alleen de blik van de toeschouwer onverbiddelijk opgeslokt door het scherm, maar lijkt het dat de film ook de theatrale situatie heeft opgeslokt.

“Dit draagt bij tot de emotionele betovering waar een benefietavond baat bij heeft, en hartverwarmend is Kras je rijk absoluut.”

Wat me terugbrengt bij de performers. De Fratelli’s, aanwezig als koor, zingen tussen de documentaire hun lievelingsliedjes (met covers van onder andere Francoise Hardy, Willie Nelson en Leonard Cohen). Ze zingen, en spreken een enkele keer, krachtig, ontwapenend en met een technische kunde. Dit draagt bij tot de emotionele betovering waar een benefietavond baat bij heeft, en hartverwarmend is Kras je rijk absoluut. Toch blijft de artistieke motivatie achter deze vorm wat vaag, mede omdat de verhouding tussen de spelers en het scherm passief en vanzelfsprekend is. Door die verhouding niet te theatraliseren, kijk ik ook als toeschouwer met een passieve blik die alles jammerlijk snel verteert.

Kras je rijk draagt de solidaraire liefde van Tutti Fratelli in zich en maakt zowel de artistieke als maatschappelijke noodzaak van het gezelschap voelbaar. Maar tegelijk voelt de verbeelding van de spelers begrensd en ontkoppeld van de theatrale situatie, door het strakke kader van het benefiet en dat overheersende scherm. Ik kom er niet los van, en kom tegelijk ook maar niet los van de vraag hoe het toch was geweest de spelers live aan het werk te zien.

De speellijst van de voorstelling vind je hier.