Vijf jaar geleden probeerden vier vierentwintigjarige theatermakers in een voorstelling een geheel mensenleven opnieuw in te delen en te overzien. Het idee voor BOG. een poging het leven te herstructureren (2013) verbond Lisa Verbelen, Benjamin Moen, Judith de Joode en Sanne Vanderbruggen, allen geboren in 1988 en net afgestudeerd aan toneelscholen in Maastricht en Amsterdam. Ze wilden proberen een overzicht te creëren, iets dat in de buurt komt van het gevoel dat je in een opstijgend vliegtuig zit, naar beneden kijkt en ineens de structuur van de chaotische stad ziet.

Na die voorstelling ontstonden ideeën voor nieuwe voorstellingen en werd BOG. opgericht, een collectie van vier theatermakers, een zakelijk leider (Anne Baltus) en een dramaturg (ik). We kwamen op het woord ‘collectie’ als beschrijving voor BOG. omdat we zochten naar iets anders dan een collectief, iets nieuws. Collectie verwijst naar verzamelen, naar het samenbrengen van verschillende dingen, en slaat zowel op wat we in onze voorstellingen doen als op de vier makers die ervoor kiezen om samen te werken.

Vijf jaar later maken we nu een voorstelling over volwassenen en kinderen, voor kinderen en volwassenen. KID. is van twee kanten te bekijken. De kinderen zitten aan de voorkant van een wand en zien een voorstelling waarin spelers verkleed in dierenpakken vertellen hoe de volwassene ruikt, eruitziet, wat hij doet en denkt. Aan de achterkant van de wand horen de volwassenen wat de spelers zeggen en hoe de kinderen reageren, en worden ze geacht mee te helpen de voorstelling gaande te houden.

Verwarrende objectiviteit

Voor KID. lezen we een boek van de Amerikaanse filosofe Susan Neiman over opgroeien en volwassenheid.¹ Ze beschrijft hoe kinderen geneigd zijn om dat wat hun wordt aangereikt voor waar aan
 te nemen. Kinderen zijn filosofische optimisten.
 Ze denken: als we het eeuwige leven hadden, zouden we ooit alles kunnen weten. Daarna komt de scepsis, dat ‘typische mengsel van teleurstelling en uitbundigheid’ van tieners die ontdekken dat de wereld anders is dan ouders en docenten hun hebben aangeleerd (zij weten het net zo min) of dan ze idealiter zouden willen (niet iedereen is eerlijk en rechtvaardig). Na het vertrouwen van het kind en het wantrouwen van de puber komt het er voor de volwassene op aan om bewust te balanceren tussen die twee. Volwassenheid betekent niet dogmatisch vasthouden aan je idealen en de werkelijkheid ontkennen, maar ook niet je idealen opgeven en je neerleggen bij hoe het nu eenmaal gaat.

KID. doet denken aan onze eerste voorstelling omdat ze ook gaat over menselijke levensfases, met het grote verschil dat we geen jonge honden meer zijn. Naast een klein oeuvre van zeven voorstellingen heeft BOG. inmiddels een kantoor met printer, een plan voor de toekomst en vier jaar lang subsidie van de Nederlandse overheid. Maakt dat ons als gezelschap volwassen in de saaie zin van het woord?

Hoe zorgen we dat we de toekomst open tegemoet treden en zelf blijven balanceren tussen idealen en realiteit?

Tijdens het maken van de voorstelling BOG. hadden Lisa, Judith, Benjamin en Sanne het telkens over de poging een mensenleven zo objectief mogelijk te herstructureren. Ik vroeg me af: waarom her-structureren en niet structureren? Gedurende het creatieproces ontdekte ik dat je met herstructureren, anders dan structureren, oneindig kan doorgaan. Je kan altijd iets herstructureren, opnieuw indelen, want het is per definitie nooit af. Daarom dat woorden als ‘herzien’, ‘herbekijken’, ‘herbenoemen’, ‘heroverwegen’ zo vaak voorkomen in gesprekken en de ondertitels van onze voorstellingen, net als ‘poging’ en ‘oefening’. Woorden die niet bedoeld zijn om ons in te dekken (‘het is slechts een poging’) maar als een hoopvolle actie: we weten het niet, maar proberen het toch. En nog eens.

Ook ‘objectiviteit’ zorgde wel eens voor verwarring. Als je weet dat niets of niemand écht objectief kan zijn, waarom zou je het dan nastreven, vroeg ik me 
af. Hoewel Lisa af en toe zei dat het misschien niet het juiste woord was, bleven we het toch gebruiken. Langzamerhand merkte ik dat de poging tot objectiviteit iets anders is dan objectief denken te zijn. In een essay over geschiedschrijving van de Russisch-Amerikaanse auteur Joseph Brodsky vond ik de inspirerende gedachte dat objectiviteit niet hetzelfde is als onverschilligheid en ook niet het tegenovergestelde van subjectiviteit. Eerder is het een optelsom van zoveel mogelijk subjectieve perspectieven.

Het maakproces van BOG. een poging het leven te herstructureren begon dan ook met verzamelen, want vier twintigers hebben overduidelijk een beperking. Per post en per e-mail stuurden we vijfenveertig mensen vragen over hoe ze hun leven zien. We kregen vijfenveertig totaal verschillende antwoorden terug. Sommigen maakten een chronologische verdeling, anderen aan de hand van thema’s zoals familie, natuur, werk.

Het verlangen naar objectiviteit komt volgens mij voort uit de wil het niet over zichzelf te hebben, wat misschien weer een reactie is op de aandacht voor het individu. Tijdens onze studies zagen we regelmatig autobiografisch docutheater waarin de makers als zichzelf vertellen over zichzelf of hun familiegeschiedenis. In een wereld waarin weinig overkoepelende waarheden standhouden is de focus op jezelf begrijpelijk, want het is het enige waar je echt iets over kan zeggen. BOG. wil het toch groter aanpakken.

De nieuwe oprechtheid

Voordat we begonnen aan onze tweede voorstelling MEN. de mening herzien (2014), besloten we de groep mensen die onze vragen over het leven beantwoordden uit te breiden met meer mensen die wij niet persoonlijk kenden, mensen die zich aanmeldden via andere leden of via de theaters waar we speelden. Ze werden ‘donateurs van ervaring’ en maken nog steeds deel uit van een ledenbestand dat we sindsdien, voorafgaand aan een creatie, vragen om hun gedachten over een onderwerp. Het lezen van hun antwoorden is voor ons een oefening om te begrijpen hoe iemand anders een mening vormt, wat een ander denkt en gelooft. Het doet ons beseffen dat niemand helemaal dezelfde taal spreekt, ook al gebruiken we soms dezelfde woorden.

Het idee om in KID. als dieren op het podium te staan, was een antwoord op de vraag: wie zijn
 de spelers? Eindregisseur Jetse Batelaan vergeleek de situatie van de spelers tussen
 de twee tribunes met die van diplomaten in de Koude Oorlog: die kunnen niet allemaal Russen zijn. De spelers moesten buiten de categorieën volwassene of kind vallen en konden dus geen mensen zijn. Volgens mij gaan alle gezamenlijke voorstellingen na de eerste – MEN. (2014), GOD. (2015), OER. (2016) en KID. (2017) – over de moeilijkheid om buiten jezelf om te denken, buiten de taal, buiten je eigen ervaring en in de richting van een ander mens (of dier). Tegelijkertijd gaan die voorstellingen ook over het belang om het tóch te proberen.

In een artikel getiteld ‘Een verlangen naar oprechtheid’² van onderzoekers Timotheus Vermeulen en Robin van den Akker las ik dat we nu in het tijdperk van het ‘metamodernisme’ leven omdat oprechtheid, hoop en constructief engagement voor het eerst zo wijdverspreid zijn. Oprechtheid wordt door podiumcritici, dramaturgen en theatermakers weleens genoemd als tegenhanger 
van ironie, bijvoorbeeld als het gaat over het werk van onze generatiegenoten in relatie tot het werk van een iets oudere generatie, waar bijvoorbeeld Dood Paard, De Koe, STAN en (af en toe) De Warme Winkel onder vallen. Naast de ironische, overdreven en afstandelijke speelstijl als strategie om waarheden te ontmaskeren en de relativiteit van betekenis te tonen, deed een aantal jaar geleden oprechtheid haar intrede bij een generatie twintigers (inmiddels begin-dertigers). Op het podium staan spelers die zonder dubbele bodems op een vriendelijke, persoonlijke toon vragen stellen over de wereld waarin we nu leven.

“Oprechtheid als houding om 
te zoeken naar tijdelijke waarheden en betekenissen, ontstaat doordat de wereld zo vol is van beelden, 
van betekenissen, ideeën en mogelijke waarheden.”

Oprechtheid als strategie en houding om te zoeken naar tijdelijke waarheden en betekenissen, ontstaat denk ik doordat de wereld die we ervaren zo vol is van beelden, van betekenissen, ideeën en mogelijke waarheden. De grenzen tussen realiteit en fictie zijn vaak erg vaag en soms irrelevant – zie onlinemedia waarop mensen met beelden, verhalen, tijdlijnen en gebeurtenissen een levensloop creëren. Het is in die volheid en vervaging dat bij BOG. het verlangen ontstaat om theater te gebruiken als het moment en de plek voor gezamenlijke concentratie, stilte en reflectie. Om, nu we met elkaar in dezelfde ruimte zijn, direct en open te spreken.

Individu en ideologie

Recensente Evelyne Coussens zag in onze voorstelling OER. een oefening (2016) ‘een worsteling van een generatie waartoe ook Freek Vielen, Rebekka de Wit en Hof van Eede’³ behoren. Ze is niet de eerste die deze makers in één zin noemt. Charlotte De Somviele noemde in een artikel voor rekto:verso⁴ ook Suzanne Grotenhuis en Tom Struyf in het rijtje van oprechte makers. Dat is geen toeval, we herkennen de vragen in elkaars voorstellingen en werken weleens samen. De worsteling met het ‘ik’ die onze generatie kenmerkt, ontstaat volgens mij door de wrijving tussen enerzijds individualisme en een maakbaarheidsideaal, en anderzijds het verlangen naar samenzijn en het gebrek aan controle over ons eigen leven. Ik zie een generatie die is grootgebracht als zelfstandige, vrije individuen maar die de relativiteit van die vrijheid ontdekt en op zoek gaat naar manieren om verbindingen te maken. BOG. doet dat bijvoorbeeld door verschillende perspectieven op een groot onderwerp, zoals meningen of geloven, naast elkaar te zetten in de gezamenlijke ruimte van het theater.

In 1988 zei dramaturge Marianne Van Kerkhoven dat het moeilijk is om nog te spreken van een dialectiek waarin het oude wordt verdrongen door het nieuwe, omdat in kunstwerken oude tradities en nieuwe ontwikkelingen naast elkaar bestaan. ‘Het wegvallen van dit referentiekader maakt het voor de kunstenaar vandaag moeilijker zichzelf te definiëren en zijn plaats in het geheel te duiden.’ De wereld die zij toen voor zich zag, is de wereld waarin BOG. is opgegroeid. De meeste van mijn generatiegenoten zijn niet bezig zich tegen de generatie van hun ouders af te zetten; in plaats daarvan gaan ze in gesprek, werken ze met hen samen. Het oude en het nieuwe lopen als vanzelfsprekend door elkaar, en oprechtheid als houding hoort niet alleen bij één generatie. Behalve dat er generatiegenoten zijn die ironisch of deconstructief werk maken, zijn er ook makers van andere leeftijden met wie we ons verwant voelen, zoals Benjamin Verdonck en Lotte van den Berg.

Is mijn generatie minder ideologisch dan de oudere generaties? Ja en nee. Generaties zijn moeilijk te vergelijken want de tijdgeest en ideologie veranderen continu. Op persoonlijk niveau hoeven we ons als geprivilegieerde jonge witte westerlingen niet of nauwelijks los te maken van beknellende verbindingen of onvrijheden. We zijn gewend om mogelijkheden open te houden en flexibel te zijn, om ideologie pragmatisch en individueel te benaderen. Een beter milieu begint bij jezelf, leerden we in 
de jaren 1990 van de overheid. Inmiddels leven we in een nog-verder-globaliserende wereld, vol beschikbare informatie waardoor we ons bewust worden van de complexiteit van elke goedbedoelde handeling en van de consequenties ervan voor anderen. Welke bananen koop ik, of eet ik enkel seizoensgroenten? Hoe kan ik ideologisch consequent zijn? Ben ik hypocriet als ik alleen een onlinepetitie teken en niet de straat op ga?

Voor we KID. maakten, betekende volwassen worden voor mij dat je jezelf leert kennen en weet waar je goed in bent. Met BOG. merk ik dat opgroeien als theatergroep niet alleen betekent dat we onszelf leren kennen, onze eigen stijl ontwikkelen en uitdiepen, maar er ook van afwijken. Iets anders doen dan we gewend zijn, iets doen dat we misschien niet goed kunnen. ‘Ik wil niet dat KID. zo open eindigt als MEN. of met een pleidooi voor vloeibaarheid zoals in OER., ik wil verder denken’, zei iemand tijdens de repetities. Tijdens het maken van KID. gaat het vaak over het leegmaken en het herinvullen van dat woord ‘volwassen’. We willen vertellen dat onze ideale volwassene hoopvol is en blijft zoeken naar een manier om de onbekende toekomst tegemoet te treden. Dat volwassenheid geen feit is maar een ideaal, iets nastrevenswaardig, zeker in een tijd waarin de jeugd belangrijker lijkt dan ooit.

Alle hoop op jong talent

Neiman schrijft dat onze samenleving er niet een is
 van volwassenen doordat overheden en bedrijven meer baat hebben bij brave burgers en consumenten en doordat wijzelf gemakzuchtig zijn aangelegd. Sterker nog, ‘omdat het ons niet gelukt is een maatschappij te creëren waarin onze jongeren willen opgroeien, idealiseren we de stadia van de jeugd’.⁵ Ze hekelt de opvatting dat de periode tussen zestien en zesentwintig jaar de mooiste tijd van je leven is, want voor velen is het misschien wel de moeilijkste.

Het idealiseren van de jeugd zie ik ook in de kunstensector. Er zijn zo ontzettend veel festivals, platforms, prijzen, workshops en regelingen voor jong, veelbelovend talent – dingen waar BOG. veel aan gehad heeft. Wat soms schuurt, is hoe ontzettend reikhalzend en nieuwsgierig er wordt uitgekeken naar nieuwe makers, de nieuwe generatie, nieuwe ontwikkelingen. Nog voordat makers en spelers afgestudeerd zijn, worden ze al gescout en gespot door productiehuizen of castingbureaus. Nog voordat je weet wat je wil maken, kan je al iets komen pitchen.

“Nog voordat makers en spelers afgestudeerd zijn, worden ze al gescout en gespot door productie­ huizen of castingbureaus.”

Dat er, net als in de rest van de samenleving, ook 
in de kunstensector ongewild een sfeer is ontstaan die meer gericht is op individuele makers en op uitvoerbare projecten dan op samenwerkingen en onderzoeken, 
is niet de schuld van één partij. Het is een tijdgeest waar we allen een beetje verantwoordelijk voor zijn, maar waar je als beginnend theatermaker of speler niet gemakkelijk tegenin gaat omdat je graag wil werken
 en geen kansen verloren wil laten gaan. Bovendien,
 als jonge, veelbelovende maker opgepikt worden en een prijs krijgen is nog iets anders dan kunnen doorgroeien – daarvoor zijn er opvallend minder festivals, platforms en regelingen.

BOG. is in vijf jaar snel gegroeid van gelegenheidsgroep naar structureel gezelschap door een combinatie van vertrouwen in elkaar, goede ideeën, het kunnen formuleren van die ideeën in de juiste taal, wat geluk en toeval, het kunnen en willen voldoen aan de voorwaarden die subsidie met zich meebrengt. Vanuit beleidsoogpunt lijkt BOG. het ideale parcours te hebben afgelegd: met hulp van projectsubsidies, prijzen en grotere huizen van één naar meerdere voorstellingen, en nu als de kleinste visjes in de structurele subsidievijver groter worden. Als je maar hard genoeg je best doet, kan je worden wat je wil?

“Dat BOG. dankzij twee prijzen een startbudget kreeg, betekent 
ook dat de andere genomineerden niks kregen, terwijl die het geld 
net zo hard verdienen.”

We kunnen het ook anders bekijken: nadat het productiehuis waar we onze eerste voorstelling zouden maken werd opgeheven, heeft BOG. dankzij een goed contact bij een theater en een minimaal budget een voorstelling gemaakt die onverwacht een succes werd. Dat BOG. dankzij twee jongemakersprijzen een startbudget kreeg voor volgende projecten, betekent ook dat de andere genomineerden niets kregen, terwijl die het geld net zo hard verdienden. Dat we de sprong hebben gewaagd om vierjarige subsidie aan te vragen, had veel te maken met de afschaffing van de tweejarige subsidie.

Of de ontwikkeling van BOG. nu een succesverhaal of toevalstreffer is, doordat BOG. kan opgroeien kunnen we opnieuw naar onszelf kijken en bepalen wat we willen. Om vervolgens bijvoorbeeld te besluiten iets heel anders te doen dan gepland, iets anders dan we gewend zijn of iets anders dan waar onze samenleving op aanstuurt.

Beeld: Flyers BOG.