Bij Sarah Vanagt vertaalt die idee van ‘expanded documentary’ zich zowel in het formaat van de film – van heel kort tot middellang, met realistische en fantastische elementen – als in de presentatie: ze toont haar documentaires niet alleen in de klassieke filmzaal, maar ook als installatie in een tentoonstelling. Daar kan ze verschillende schermen combineren in de ruimte. Ze kan haar publiek uitnodigen om door haar beelden te wandelen. Nog meer te kijken op een eigen ritme. Nog meer te zoeken naar een eigen verhaal.

Vanagt toonde in Gent het verraderlijk eenvoudige en korte The Corridor. Deze video uit 2010 is heel rechttoe rechtaan. Het verhaal is even simpel als ongewoon: een ezel gaat op bezoek in een bejaardentehuis. Het beeld is dat ook: een van de bewoners aait en knuffelt het dier. Hetzelfde geldt voor het maakproces. Vanagt begon er aan zonder scenario, zonder vooropgezet plan. De term ‘expanded’ slaat bij haar dan ook meer op de productieomstandigheden dan op het documentaire aspect. Haar productievrijheid zorgt voor een for maat vrij heid. De film is kort (amper 7 minuten) maar traag (hij lijkt wel langer). Er wordt amper een woord in gesproken. De camera toont eerder fragmenten dan personen. In de montage wordt zuinig geknipt. De ezel en de bejaarde tonen een regressie, ze gaan terug op de nulgraad van de communicatie: direct, fysiek, basic. Voor een dergelijk effect en een dergelijke intensiteit volstaan zeven minuten en één scherm.

The Corridor staat ook op een van de twee dvd’s die Vanagt in eigen beheer uitbracht onder de titel Film and video works. In elk van de negen werken op die dvd’s demonstreert ze dat ze niet meer nodig heeft dan een televisie of een computerscherm – zoals bij u thuis – om haar idee van de documentaire te rekken, om er een ‘expanded documentary’ van te maken. Ook al komen veel van deze beelden uit installaties, toch blijven ze werken -anders, maar even goed – op dvd.

Als ik deze dvd’s in twee woorden moet samenvatten, dan zeg ik: vrijheid en verplaatsing. Het gaat erom jezelf te zijn (dat noem ik vrijheid) en om dat te doen waar je wilt(daar zit de verplaatsing). Wat geldt voor een documentairemaakster die de vrijheid neemt om haar format te rekken, geldt net zo goed voor ondernemers die willen werken waar ze dat doen; het geldt voor sans-papiers die willen leven waar ze zijn; het gaat zowel over het front dat vreemdelingen naar hier haalt als over het front dat vreemdelingen naar hier jaagt.

Ze ontmoeten elkaar allemaal in Boulevard d’Ypres/Ieperlaan (2010). In deze straat in Brussel – waar zij zelf ook woont – filmt Vanagt de handelaars die de tol betalen voor de gentri ficatie. Ze filmt de goedkope werkkrachten uit het Klein Kasteeltje. Ze toont de soldaten van het Vreemdelingenlegioen aan het front in leper tijdens wo 1 naastde oorlogsvluch-telingen in de laan die genoemd is naar die stad. Al die mensen, verzameld in de Ieperlaan, vertellen hun verhaal als een sprookje: door te spreken – zich te verplaatsen – in de derde persoon. Die bevreemdende verplaatsingen zitten ook in het uitgebreide – ‘expanded’ – beeld van de film. Vanagt concipieert haar film als een installatie. Ze projecteert op bestaande vlakken – een poort, een muur – in het beeld. Zo ontstaat een superpositie van beelden, van verhalen, van geschiedenissen.

Wat de ‘expanded documentary’ van Vanagt nog het meest onderscheidt van de klassieke documentaire is de afwezigheid van commentaar. Het commentaar zit in de communicatie zelf. Het is niet iets dat van buiten komt. Het is inherent aan het werk. De migrantenkinderen die de rol van de beelden op de Kunstberg spelen -Godfried, Albert en Elisabeth in Little Figures (2003) – zijn een commentaar. Het bordkartonnen decor dat in het begin van die film de stad evoceert, dat is een commentaar. Het zit in het bizarre enthousiasme van de Rwandese kinderen die les krijgen over de genocide (History Lesson, 2003). In de Congolese kinderen die politici spelen (First Elections, 2006) of die een pop tot leven brengen (Resurrections, 2005). Het zit in het verhaal van het kind dat de geschiedenis van Congo en België verklaart aan een opgezette olifant in de kelders van het Afrikamuseum in Tervuren (Baby Elephant, 2006). Daar is geen commentaar bij nodig.

De stiltes in deze video’s zeggen zoveel meer. In het eerste deel van Silent Elections (2009) toont Vanagt de beelden die ze in Brussel ontvangt van tieners uit Goma. Ze leende hen elk een digitale camera en vroeg hen om de eerste verkiezingen te filmen sedert de Congolese onafhankelijkheid in 1960. Vanagt toont de beelden van haar ‘kleine Lumière broers’ in stilte. Geen commentaar. In het tweede deel van de video praat ze via de telefoon met nu volwassen kindsoldaten. Hier zijn het de stroomonderbrekingen die zorgen voor stilte: dat is het moment waarop het lawaai van de televisie verstomt en ze hun verhaal doen. Als de stroom en de televisies weer aanslaan, verstilt hun verhaal. Er bestaat natuurlijk niet zoiets als de stilte. Er is niet zoiets als de afwezigheid van commentaar.

Het commentaar in deze video’s komt – net zoals de stilte, net zoals het geluid – van overal. Het zit in de keuzes van de filmmaakster. Zij spoort haar personages aan de vrijheid te nemen en zich te verplaatsen in een derde persoon. Ze creëren alter ego’s. Ze spelen een rol in hun fabels. Het gaat niet zelden om dieren. De Tunesische handelaar in de Ieperlaan verplaatst zich in de rol van Maya de Bij. De bejaarde verplaatst zich in de wereld van de ezel. Het kind in die van de olifant. Kinderen worden volwassen en volwassenen worden weer kind. Het hoort allemaal bij de vrijheid van het spel. Een spel waarin elke symbolische verplaatsing evenveel betekent als een fysieke. Het bewijs daarvan is deze dvd.

Verschillende films werden gemaakt om op één klassiek bioscoop- of televisiescherm te bekijken. Hoewel: als de première van Boulevard d’Ypres /Ieperlaan tijdens het Kunstenfestivaldesarts plaatsvindt in de lokalen van het Leger des Heils, waar Vanagt ook opnames maakte voor dezelfde film in diezelfde straat, dan kan je dat eigenlijk ook al een installatie noemen; een extra laag/ scherm bovenop de verschillende lagen/ schermen in de film. Andere films ontstonden als deel van installaties als Les mouchoirs de Kabila of Power Cut. En nog andere, zoals The Corridor, werken zowel als installatie als in de filmzaal. Het zijn die eigenzinnige keuzes die deze films hun merkwaardige vorm geven. Het is die vorm die zorgt voor de noodzaak- maar vooral: voor de vrijheid – je te verplaatsen.

Sarah Vanagt. Film and video works. Selected works 2003-2010. De uitgave (twee dvd’s in een boekje met teksten over het werk) is te koop op verschillende plaatsen in Brussel (BOZAR, Wiels, Passa Porta Bookshop, Tropismes).

www.balthasar.be