Het is gedurfd: een sluier optrekken tussen je performance en het publiek. Maar bij Khadija El Kharraz Alami werkt het. Ensemble piece / Exhume buried cries / Beauty love / Reanimate the dead — voor het gemak zal ik de performance hierna Ensemble piece noemen —  speelt zich grotendeels af binnen een gazen omspanning. Daarop worden wervelende tapijtpatronen geprojecteerd, getekend en tot leven gebracht door Hussein Shikha. De scène is zo gehuld in een fascinerende Midden-Oosterse nevel. 

Wat we daarin kunnen ontwaren: een vervormende spiegel, kussens met daarop Lois Lumonga Brochez, die haar handen grijpend uitstrekt, alsof ze schimmen vangt. Khadija Massaoudi, die loom wiegend richting de spiegel danst. En El Kharraz Alami, in T-shirt en jeans, ze loopt stuiterend rond. Ze zegt ‘welkom’ in vele talen, maar keert daarbij haar rug naar het publiek. Secuur lichtspel maakt af en toe een detail helder, zoals de kale kop die El Kharraz Alami nonchalant meedraagt en dan plots laat vallen met de woorden: ‘Vaders, vaders, vergeven, niet vergeten.’ Genoeg om de voyeurs geboeid te houden. 

De voyeurs, dat zijn wij, toeschouwers. El Kharraz Alami begint haar performance bewust geïsoleerd van het publiek. Dit is haar persoonlijke reis, haar heiligdom. Ensemble piece is ontstaan uit meerdere residentieperiodes in Marokko. El Kharraz Alami onderzocht daar haar roots, mythologie en de rituelen van de Gnawa, afstammelingen van West-Afrikaanse slaven die naar Marokko waren gebracht. Na de afschaffing van de slavernij werden ze deel van de soefi-orde binnen de islam, maar ze hielden vast aan animistische tradities en bleven genezingsrituelen uitoefenen. 

“Wie binnen wil treden in deze transcendentale ruimte moet zich niet rationeel opstellen, maar voelend.”

In Ensemble piece zien we zo’n ritueel. Khadija Massaoudi en Lois Lumonga Brochez vertolken djinns die El Kharraz Alami naar hun dimensie begeleiden. Ze zingen haar in slaap, kleden haar uit en wassen haar met Saharazand. De gazen afbakening versterkt het idee van een parallelle, magische wereld. Dit is geen plek waar je zo in en uit wandelt, maar een die bestaat doordat je haar ontdekt. Het zou vreemd zijn als het publiek daar wél deel van kon uitmaken.

Tegelijk is de isolatie natuurlijk een truc, bedoeld om nieuwsgierigheid te wekken. El Kharraz Alami geeft in de begeleidende tekst mee dat ze ons wil uitnodigen om door een raam naar binnen te gluren, en zo voelt het: alsof je op de toppen van je tenen staat om glimpen op te vangen. De taal draagt daaraan bij: Ensemble piece begint met gefluister en daarna zingen de performers vooral in het Tachelhit, zonder vertaling, maar soms lokken ze ons dichter met een paar zinnen in het Engels of Nederlands. Pas na de eerste helft voeren de vrouwen gesprekken, al zijn die vrij trippy. 

Ook die onverstaanbaarheid is geen evidente keuze, maar net als het gaasdoek sluit ze aan bij wat El Kharraz Alami wil bereiken. Wie binnen wil treden in deze transcendentale ruimte moet zich niet rationeel opstellen, maar voelend. ‘Het gaat niet om antwoorden vinden, maar om in het reine komen met de vragen’, stelt ze. 

Om de mensen buiten de bubbel te helpen bij dat voelen, is er de betoverende zang van de drie vrouwen. En wanneer die zang stopt, wordt de scène beter zichtbaar. El Kharraz Alami is dan ontwaakt en net als de twee djinns heeft ze een ‘dingly dongly thing’ tussen haar benen, waarmee ze uitgelaten helikoptert. Waar Massaoudi nog ‘gewoon’ een staart heeft, draagt Lumonga Brochez een inktvis en bungelen aan El Kharraz Alami’s kruis twee ratten.

© Julie de Clercq

Vragen over die dierlijke delen stelt El Kharraz Alami niet, ze vraagt überhaupt niets. Nee, djinn Lumonga Brochez vraagt haar het ondergoed (een getapete top en koersbroek) van het lijf. Hoe zit het met onrechtvaardigheid? En slavernij? Heb jij al onrechtvaardigheid ervaren? El Kharraz Alami vertelt niet, maar gidst Lumonga Brochez, en zo ons, door haar gevoelens. Dat mondt uit in sarcastische, soms ronduit cynische sketches over culturele appropriatie en racistische agenten. De twee actrices zijn meesterlijk komisch, maar hun sketches reiken helaas niet verder dan de clichés.  

Het culminatiepunt van Ensemble piece is de onthoofding van een witte man die uit het publiek geplukt wordt, een symbolische afrekening met het patriarchaat. Eerst mag hij in de spiegel kijken, dan wordt hij ingewreven met brandnetels, ondergeplast en tot slot gaat zijn kop eraf. ‘Niet echt, hoor’, sust El Kharraz Alami, en de man ondergaat het gewillig. De latex kop uit het begin valt nog eens met een doffe klap op het toneel. Is dit offer haar manier om zich te verzoenen met mensen die onrecht in stand houden? En … is dit genoeg? 

Door de keuze voor de lichtheid, voor de grap, mist Ensemble piece de louterende werking van bijvoorbeeld Mimi’s Shebeen van Alesandra Seutin. Dat terwijl alle ingrediënten er zijn: oersterke performers, de interessante enscenering (die vervormende spiegel bijvoorbeeld) en het mannenoffer. Voor een performance die ons meer wil laten voelen dan denken, ontbreekt de durf om echt op de zere plek te drukken. De diepere pijn blijft, ook figuurlijk, omsluierd.

Ook een uitdieping van de familiegeschiedenis die de maakster onderzocht, of van het begrip collectieve identiteit, zou het einde sterker hebben gemaakt. Nu zijn de vragen schaars: ‘Are you here, how do you know what is yours and not ours or theirs?’ Strekt die identiteit verder dan één culturele identiteit, dan één sociale groepering? Offerde ze met de man ook een deel van haarzelf, (de ‘rattenstaart’ blijft intact) of juist niet? Als ze aan het slot zegt: ‘Ik ben Khadija El Kharraz Alami niet’, is dat eerder verwarrend dan overtuigend, vooral omdat ze ook hier lijkt te vluchten in sarcastische grappen.

We krijgen zo te weinig voer mee om op onze eigen reis te vertrekken. Helaas, want door de intrigerende opbouw waren we daar klaar voor. Maar de sterke présence van de drie performers en de geweldige zang maken veel goed. 

Ensemble Piece is te zien in Vlaanderen en Nederland tot februari 2024.