Camp, kinging en de toekomst van drag

Drag roept vaak het beeld op van mannen—homoseksuele mannen—die zich voor de duur van een performance transformeren in een overdreven, vaak ironische representatie van een vrouw, een zogenaamde dragqueen. Ze gebruiken make-up om hun neus te versmallen, hoge wenkbrauwen te creëren en de illusie van grotere ogen op te wekken. Hun heupen worden opgevuld om een ‘vrouwelijk figuur’ te benadrukken, en een opvallende, betaalbare pruik van AliExpress — langer dan het haar van de gemiddelde vrouw — wordt stevig vastgelijmd op het hoofd. Zo opgemaakt en getransformeerd nemen ze een personage aan, klaar om zich over te geven aan een lipsyncperformance.

Maar hoe zit het met de dragkings, de minder zichtbare tegenhanger van deze homoseksuele subcultuur? Waar zijn de lesbiennes of trans personen die zich transformeren in een man en mannelijkheid performen voor een show? In wat volgt onderzoek ik het verschil tussen de performances van vrouwelijkheid en mannelijkheid in drag, de praktijk van het kingen en reflecteer ik over de toekomst van gender en drag.

MANNELIJKHEID ALS ONZICHTBARE PERFORMANCE

Aan het gemiddelde aantal uren dat een vrouw zich in de badkamer opsluit om zich klaar te maken voor een avondje uit in contrast met een man, zouden we kunnen denken dat de performance van vrouwelijkheid meer vraagt dan die van mannelijkheid. Als ik met mijn trans-masculiene partner Charlie ga winkelen is hij vaak teleurgesteld in de kleding die te vinden is op de mannenafdeling van de grootketen: neutrale kleuren, saaie modellen, ze spelen op veilig. De kleding op de vrouwenafdeling heeft kleur, details, combinaties van stoffen en gewaagde uitsneden. Toont dit dat de performance van vrouwelijkheid in de westerse samenleving interessanter of tenminste extraverter is dan die van mannelijkheid?

Meer duidelijkheid hierover vind ik bij filosoof en queer theorist Jack Halberstam. In zijn boek Female Masculinities stelt hij dat er wel degelijk een verschil is tussen de performance van vrouwelijkheid en mannelijkheid, zowel binnen als buiten drag. Dominante mannelijkheid — heteroseksuele, witte, able-bodied mannelijkheid — en het bijbehorende mannelijke lichaam worden in de westerse cultuur voorgesteld als iets ‘natuurlijks’, iets ‘echts’, iets dat ‘gewoon is’, stelt Halberstam. Het lijkt dat de mannelijkheid van mannen een inherent deel van hun zijn is, in plaats van iets dat ze actief creëren of uitvoeren. De vrouwelijkheid van vrouwen wordt daarentegen eerder gepercipieerd als gefabriceerd of kunstmatig. Halberstam concludeert vervolgens dat normatieve mannelijkheid, in tegen- stelling tot vrouwelijkheid, in deze samenleving gezien wordt als ‘niet-performatief’.

Halberstam gaat met andere woorden akkoord wanneer Judith Butler in hun iconische werk Gender Trouble schrijft dat gender performatief is: gender heeft geen essentie; gender is geen zijn, het is een doen. Maar Halberstam nuanceert dat en stelt dat we alleen vrouwelijkheid zien als een performance en dus performatief, en mannelijkheid niet: de performance van mannelijkheid is onzichtbaar.

Deze these lijkt wel te kloppen: vrouwen worden verwacht hun hele leven lang op dieet te zijn, mannen worden sociaal afgestraft als ze laten zien dat ze daarmee bezig zijn; vrouwen moeten meer moeite doen om er mooi uit te zien dan mannen en in reclame voor mannen wordt een no-nonsensehouding aangeprezen. Voordat ik een abonnement op de fitness had, zag ik mannen met brede bicepsen en gespierde benen wandelen op straat of zonnebaden in het park, en dacht ik dat zij nu eenmaal gespierd waren omdat ze man zijn — een bevestiging van deze idee van ‘natuurlijke, niet-performatieve mannelijkheid’. Nu ik zelf in de fitness dumbbells hef en gewichten aan de barbell hang, begrijp ik dat spieren niet zomaar verschijnen, ook niet bij mannen. Testosteron speelt een rol in het aanmaken van spierweefsel, maar je moet er zelf wel iets voor doen, om het in Butlers woorden te zeggen.

“Voordat ik een abonnement op de fitness had, zag ik mannen met brede bicepsen en gespierde benen op straat of in het park, en dacht ik dat zij nu eenmaal gespierd waren omdat ze man zijn.”

De perceptie van mannelijkheid als niet-performatief en vrouwelijkheid als performatief toont zich ook in dragpraktijken. Dit verschil is zichtbaar in de campy esthetiek van dragqueens en de afwezigheid hiervan bij dragkings. Camp verwijst naar een esthetische stijl en gevoeligheid die iets aantrekkelijks vindt vanwege de slechte smaak en ironische waarde. Het viert het kunstmatige, overdrevene en extravagante. Campy esthetiek bevat wel kitschelementen, maar valt er niet helemaal mee samen. Binnen de context van gender en drag gaat camp altijd over vrouwelijkheid en niet over mannelijkheid, stelt Halberstam. Juist omdat camp in drag alludeert op een overdreven en parodische performance van gender in de samenleving. Mannelijkheid, die zich hier manifesteert als niet-performatief of niet-geperformd, kan bijgevolg door dragkings ook niet campy of overdreven worden voorgesteld. Voorts is camp in oorsprong ook gerelateerd aan homoseksuelen en de homocultuur, en daarom ook bij de dragqueens te vinden. Een dragking kan slechts een bepaalde mate van camp hebben als die bepaalde presentaties van vrouwelijkheid in zijn performance incorporeert — denk bijvoorbeeld aan een glitterbaard.

Maar wat zijn de performances van dragkings dan wel? Wat camp is voor dragqueens, is kinging voor dragkings: een term die Halberstam introduceert en definieert als ‘drag humor die geassocieerd wordt met mannelijkheid’.

KINGING EN DE TOOLS VAN DE DRAGKING

Performances van gender, mannelijkheid en vrouwelijkheid worden in eerste instantie gebracht met en door een lichaam. Een lichaam dat tot op zekere hoogte een gegeven is, een biologisch artefact; een lichaam dat interageert met andere lichamen en dat gemodificeerd, aangekleed en vervormd wordt. Hoe construeren dragkings dat lichaam? Welke tools gebruiken zij om mannelijkheid en het daarbij horende mannelijke lichaam te performen

Make-up is een eerste tool. Jukbeenderen worden door middel van contouring geaccentueerd, wangen worden met een schaduwspel versmald, wenkbrauwen veelal verdikt en er wordt met behulp van make-up en kunstige precisie gezichtsbeharing gecreëerd. Dit laatste kan bijvoorbeeld door met eyeliner een lange hoefijzersnor of een net sikje te tekenen. De zachte, ‘typisch vrouwelijke’ gezichtstrekken maken plaats voor scherpere, soms strengere en veelal strakkere gezichtstrekken. Maar daar stopt het gebruik van make-up niet voor kings. Ook spieren worden gevormd door make-up—denk aan een strak sixpack van abs op de buik, of bicepsen op de armen.

Butchpm & Sinki © Oriana Ikomo

Een tweede tool die dragkings kunnen gebruiken, is binden: het inbinden van de borstkas om deze plat en zodoende mannelijker te maken. Dat kan door gebruik te maken van een binder, een stuk compressiekleding, en croptop of een tanktop die de borstkas afvlakt. Zoals je je al kunt inbeelden: comfortabel is dit op zijn minst. De leuze ‘wie schoon wil zijn moet pijn lijden’ geldt niet alleen voor de mensen die vrouwelijkheid veruitwendigen. De klassieke sport-bh, die als doel heeft de borsten bij intensieve bewegingen zo goed mogelijk tegen het lichaam te houden, kan hier ook voor dienen en is aan te raden voor wie meer comfort wil. Een andere methode om de borstkas plat te maken is door middel van kinetische tape. Verder zorgt een packer dan weer als alternatief voor de penis en de bult in de broek — of, als huis-tuin-en-keukenoplossing, een gevulde sok.

Ook via lichaamstaal kunnen dragkings hun personage tot leven laten komen: brede schouders maken, een stoere of boze blik opzetten, met grote passen lopen, spreken met een verlaagde stem of lesbiennes in het publiek versieren.

Tot slot is er de outfit. Kleding speelt een essentiële rol. Drag valt trouwens onder het paraplubegrip crossdressing. Ik merk op dat witte tanktops met jeans vaak voorkomen bij dragkings, eventueel nog met een gouden ketting om de hals. Het heeft veel weg van de loodgieterlook of de skaterboylook, die ik zag tijdens een dragkingoptreden op een lesbisch feest tijdens de pride in Berlijn. De man in driedelig pak met hoed en vlinderdas komt ook vaak terug. Deze meer klassieke types mannen of jongens in de performances van dragkings komen dicht in de buurt of vallen zelfs samen met butches — lesbiennes of non-binaire personen die bepaalde vormen van mannelijkheid belichamen. De lijn tussen de realiteit onstage en offstage is dus soms flinterdun of zelfs helemaal afwezig. Verder kan de performance ook een aanleiding vormen om verder te experimenteren met genderexpressie naast het podium.

“Het is niet voor niets dat Justin Bieber gezien wordt als trans mannelijk icoon.”

Een concreet personage dat vaak opduikt bij dragkings is Justin Bieber—niet de opgepompte, getatoeëerde, volwassen versie van de popster maar de versie die ontstond tijdens zijn doorbraak ergens rond 2010. Zack, de dragpersona van de Brusselse danser Justine Heizen, voerde dit recent op tijdens een evenement van het Brusselse dragking-collectief La Barakakings. Zack loopt stoer het podium op in zijn witte Nikes met een witte jeansbroek en een fel paarse hoodie. Uiteraard met de iconische bles en achterstevoren op het hoofd een pet in hetzelfde paars als de hoodie. Het is nostalgie voor mensen van mijn generatie, die in hun tienerjaren deze versie van Bieber hebben leren kennen, en misschien een representatie die enige vorm van camp inhoudt. Dit komt wellicht doordat de jonge versie van Bieber niet altijd als een volwassen man wordt gezien, en zelfs niet als een cis man. Op Reddit plaatste destijds een gebruiker een—transfobische—post die moest aantonen dat Bieber een trans man was. De vrouwelijke kenmerken van Bieber werden opgelijst: lange wimpers, hoge stem, vrouwelijke haarlijn, noem maar op. Het is niet voor niets dat Bieber gezien wordt als trans mannelijk icoon, net zoals de trans man aan het begin van zijn transitie op de grens tussen vrouwelijkheid en mannelijkheid, puberjongen en volwassen man zweeft.

Zack the drag © Nils Le Clown

Zowel dragkings die klassieke ‘types’ mannen uitbeelden als dragkings die de niet-dominante mannelijkheid of gemarginaliseerde mannelijkheid tonen, dagen de dominante opvatting over mannelijkheid als niet-performatief uit, zegt Halberstam. De praktijk van het kingen onthult de geconstrueerdheid van de dominante mannelijkheid. Dragkings maken de onzichtbare performance van mannelijkheid zichtbaar.

DE TOEKOMST VAN DRAG: QUEERING UP THE SCENE

Tot nog toe heb ik de dragscenes benaderd zoals Halberstam: de kings in de lesbische cultuur en de queens in de homocultuur. Maar de realiteit is veel minder binair dan ik laat uitschijnen. De situatie zoals tot nog toe geschetst, is misschien al gedateerd. Hoe ziet de toekomst van drag eruit? Wie aan drag doet, valt niet meer binnen de binaire genderkaders. Trans personen hebben altijd deel uitgemaakt van de dragcultuur, maar krijgen nu stilaan meer zichtbaarheid in de representatie van drag voor het grote publiek. In het populaire realityprogrammma RuPaul’s Drag Race doen bijvoorbeeld—eindelijk—niet langer alleen cis mannen (en trans vrouwen die niet uit de kast zijn) mee, maar ook openlijke trans personen en non-binaire performers.

Ook wat belichaamd wordt, de personages die worden opgedragen, gaan voorbij aan (het binaire idee van) gender. Zo verschuift het draggenre realness (het zo goed mogelijk een normatieve man of vrouw belichamen) steeds meer naar de achtergrond. Dragqueens kiezen ervoor om hun snor of beenhaar te laten staan en om niet te tucken (hun penis weg te stoppen). Venus, de winnaar van het laatste seizoen van Drag Race Canada, tuckt bijvoorbeeld niet. Natuurlijke huidskleuren maken plaats voor Clown-white-make-up, zoals bij Gottmik (het drag personage van trans male Kade Gottlieb) de pastelblauwe alienhuid van dragqueen Juno Birch, of de gekleurde gezichten van de Antwerpse drag- queen Veronika Deneuve. Veronika benadrukt dat ze niet probeert een ‘mooie vrouw’ te zijn. Juno Birch speelt met de grenzen van de realiteit als ze in haar YouTube-make-up tutorial met een blauw gezicht verduidelijkt dat ze ‘absoluut geen make-up’ op heeft, net haar huid heeft gereinigd en klaar is voor een nieuwe punklook.

Een ander voorbeeld is het dragpersonage dat Sassytarius, de dragpersoon van mijn partner Charlie, onlangs opvoerde tijdens de dragshow Send in the Clowns in Antwerpen. Hij haalde hiervoor inspiratie uit de Troetelbeertjes. Het beertje had dan misschien wel lange gelnagels, hoge roze Crocs-hakken en lange wimpers, maar het zou evengoed een gaybeer kunnen zijn als een meisjesbeer of een non-binair diertje, als je het mij vraagt. Voor een andere editie van deze dragshow, met aansluitend een feest, ging ik dan weer in een clownsoutfit achter de dj-booth staan. Ik noemde het drag, maar is het drag?

Het naïeve, speelse, maar soms ook griezelige personage van de clown is een ander voorbeeld van een genderqueer figuur die vaak voorkomt in drag. Een clown is niet per definitie mannelijk of vrouwelijk. De symbolen die typerend zijn voor deze figuur bevestigen geen specifieke genderidentiteit. Bijvoorbeeld, een clown heeft geen gezichtsbeharing, is niet gespierd en heeft geen borsten of lange wimpers.

Tot slot vinden de dragshows zelf niet meer uitsluitend plaats in mannelijke gay subculturen of lesbische kringen en benadrukken ze het overstijgen van gender, zoals Le Bal des Monstres in Brussel, Send in the Clowns in Antwerpen of de Amerikaanse realityreeks The Boulet Brothers’ Dragula. Deze leggen allemaal de nadruk op een figuur, een monster, een schurk en niet op queens of kings. De link met het monsterlijke, het vreemde en de slechterik is een kritische toe-eigening van hoe queers in de samenleving worden gezien.

Luister hier naar de audioversie van dit artikel.

Maïté de Haan