© Danny Willems

Leestijd 5 — 8 minuten

Listen Here: This Cavern – Hiatus/Daniel Linehan

Luisteren naar de duisternis

Op dezelfde dag waarop ik lees over hoe een gletsjer van onbevattelijke omvang dreigt los te komen van het Antarctische ijs, en over een album met geluiden van bedreigde en bijna uitgestorven vogelsoorten dat de hitlijsten haalt in Australië, kom ik aan in Listen Here: This Cavern van Daniel Linehan en zijn gezelschap Hiatus. Listen Here: This Cavern is het tweede luik van een diptiek met als focus ‘deep listening’ als manier om onszelf als mensen meer af te stemmen op het ecologische geheel waar we deel van uitmaken.

De noodzakelijkheid van dit onderzoek valt niet te ontkennen, er is voor de kunsten een belangrijke plek gereserveerd in het verkennen, verbeelden en vormgeven van wat het betekent om een ecologisch wezen te zijn – een existentiële vraag die zich door haar omvang in tijd en ruimte zelfs al moeilijk laat stellen. In het eerste deel van Linehans diptiek, Listen Here: These Woods, trokken de dansers en de voorstelling met het publiek letterlijk ‘de natuur’ in, naar buiten. Dit tweede deel is dan het ‘binnen’, en specifiek het binnen van de black box van het theater.

Deep Listening – diep luisteren – is een manier van geluid ervaren op heel zintuigelijke, fysiek wijze. Het gaat niet enkel om het horen om vervolgens te begrijpen, maar ook om hoe het geluid zich beweegt doorheen een bepaalde ruimte en hoe de akoestiek van die ruimte het geluid mee bepaalt en laat inwerken op het lichaam van de luisteraar, ver tot voorbij de oren, tot in de ingewanden, haast tastbaar. Pioniers in de elektronische muziek ontdekten hoe feedback een manier was om klank en ruimte met elkaar in dialoog te laten gaan, en hoe feedback zelf ook het gehoor op een andere manier binnendringt. Muziek als die van Eliane Radigue of Pauline Oliveiros – de inspiratiebron voor deze voorstelling – ervaar je best door goede luidsprekers, opgesteld op een manier en in een ruimte waardoor je als het ware baadt in het geluid, het haast fysiek voelt bewegen om en door je heen. Het ecologisch denken wil begrijpen hoe we als mensen deel zijn van onze omgeving, op zo’n manier dat we een idee van een stabiel, vast omlijnd zelf niet meer kunnen volhouden. Dat zelfbeeld moeten we inruilen voor een veel meer bevreemdende opvatting waarin ons zelf niet helemaal ‘ons’ zelf is, maar eerder een samenstelling aan bacteriën en andere wezens en materialen, dat verbonden is met de vele elementen die samen ecosysteem vormen.

Als binnen en buiten in elkaar overgaan als de plooien van een rok, dan wordt die tweedeling überhaupt al minder relevant.

Die combinatie van niet-samenvallen met jezelf én verwevenheid met een gesitueerde plek is waar de ervaring van het ecologisch bestaan resoneert met de diepe luisterervaring. Het vertrekpunt van Listen Here: This Cavern is dus goed gekozen, bovendien biedt het de mogelijkheid om over ecologie na te denken vanuit het medium performance zelf – mijns inziens toch spannender dat het meer conventioneel-romantische ‘naar de natuur’ gaan. Als binnen en buiten in elkaar overgaan als de plooien van een rok, dan wordt die tweedeling überhaupt al minder relevant. “De natuur” als iets buiten ons, of iets zuiver of meer oorspronkelijk bestaat niet echt, ook al leven we er soms naar, het is dus kwestie van andere ervaringen en verbeeldingen te vinden, en dat poogt Listen Here: This Cavern te doen. 

Het opzet van de voorstelling volgt de basisprincipes van het diep luisteren. Opgesteld in een vierkant, kijkt het publiek naar een lege scène in het midden. De zaal is gehuld in schemering en er liggen hoopjes stenen als een spoor van de grot uit de titel naast de kussens waarop je plaats neemt. In die duisternis neemt de muziek van het album ‘Deep Listening’ (1989) door Pauline Oliveiros, met Stuart Dempster en Panaiotis, de hele ruimte in beslag. Klanken van trombone, accordeon, en didgeridoo worden uitgesponnen tot drones en trage melodieën die sferen evoceren die reiken van de verre ruimte tot meer abstracte, intiemere stemmingen. Listen Here: This Cavern wil duidelijk een meditatieve, diep listening ervaring creëren, en slaagt daar behoorlijk lang in. Zolang het klankentapijt van Oliveiros de bovenhand houdt, en de dansers met geuren en andere klanken de ruimte achter en rond het publiek – dus buiten het zicht – bespelen en subtiel accentueren, kan je je focussen op je eigen auditieve en andere lichamelijke sensaties: de geuren, het aanzwellen en terugdeinen van de drones, het geluid van voetstappen op het vinyl en de wrijving van de stoffen van de kostuums, het ongemak van het dunne kussen waarop je zit, … Het zijn vooral die materiële kwaliteiten die je aandacht trekken die de theaterruimte ambient maken: als een omgeving die tot in je doordringt. Ecologie is een spel van schalen en Listen Here: This Cavern vertaalt dat spel mooi naar de theaterruimte. Het is steeds een plezier en een boeiende ervaring om muziek als die van Oliveiros te horen door goede luidsprekers en in een ruimte waar het geluid kan circuleren, en zo gewaar te worden hoe gevoelig je gehoor kan zijn. Maar toch voelen de klank in de Theaterstudio van deSingel en de ruimte zelf niet zo ‘aanwezig’. Het lijkt alsof er met het afspelen van de plaat, te weinig op de live situatie van de voorstelling zelf wordt ingespeeld, ook al accentueren een aantal door de performers toegevoegde geluidjes af en toe een hoekje of zone achter het publiek. De auditieve onderdompeling is daardoor maar half, ondanks het duister en de medatieve woordzegging van Linehan, die ook regelmatig rond de ruimte gaat met verschillende geurende stokjes.

In plaats van een meditatieve staat te ervaren, ben je aan het kijken naar mensen die zulk een staat proberen vorm te geven.

Wanneer de dansers de scène in het midden van het vierkant betreden en wanneer ze het woord nemen, versterkt met een microfoon of samen in groep, komt die situatie van onderdompeling nog verder onder druk te staan. Wat is de plek van deze mensen in dit geheel? Waarom wordt het visuele opnieuw zo belangrijk? Zolang de choreografie in duisternis gehuld blijft, kan je ook daarnaar luisteren – het ritme en de intensiteit van de voeten op de grond – en kijken naar het textiel van hun kledij die af en toe het licht vangt. Maar wanneer de dans en de lichamen  en taal te aanwezig worden, schakelt de voorstelling tegen haar eigen wil weer naar een meer conventionele toeschouwerservaring en houdt het diepe luisteren op. De bewegingen zelf en de manier waarop ze worden uitgevoerd, net als de toon waarop wordt gesproken, willen meegaan in de contemplatieve ervaring die de muziek van Oliveiros en de scenografie teweegbrengen, maar breken ze af. In plaats van een meditatieve staat te ervaren, ben je dan aan het kijken naar mensen die zulk een staat proberen vorm te geven. Er wordt geschakeld van performatieve ervaring van een bepaalde staat van zijn, naar de representatie, de weergave ervan. Je weet als toeschouwer dan even niet goed meer in welke code je je bevindt: misschien is het beter om je ogen gesloten te houden en te blijven luisteren, ook al is er meer licht en stopt de muziek waardoor de nadruk helemaal op de dansers komt te liggen. 

En daar voel je dat, ondanks te ongetwijfelde oprechtheid van het opzet van deze voorstelling en het engagement van de ploeg die ze tot stand brengt, er nog een zekere naïviteit en letterlijkheid zit in de manier waarop ze het diepe luisteren concreet vertalen naar een choreografisch principe. Er valt allicht wel iets te zeggen voor een radicale naïviteit en ongeremde overgave in het zoeken naar resonantie met ecosystemen. Tegelijk vraag ik me af wie met wat of wat met wie resoneert en of er wel voldoende diep geluisterd is naar de meer onheilspellende tonen in ‘de natuur’. In haar werk opent Pauline Oliveiros een tussenruimte, tussen klank en plek, die tegelijk intiem en bevreemdend is. Het is die tussenruimte die zo sterk overeenkomt met hoe de verbindingen tussen wezens, dingen en systemen in het ecologische denken op het spel staan. Eén element kan nooit op zichzelf staan, het is altijd ook niet zichzelf: de mens is ook de lucht die hij inademt, de vis het water waarin hij zwemt. Dat is niet altijd een aangename ruimte, maar de plek waar vogels hun laatste lied zingen terwijl de zeespiegel stijgt is dat ook niet. Die scherpe kant ontbreekt in Listen Here: This Cavern. Het diepe luisteren in deze voorstelling brengt je nergens waar je niet wil zijn. Gas terug nemen om aandachtig te zijn voor wat ons omringt en doorwaadt is belangrijk. De vraag is wat we dan horen: een zacht geluid dat pleit voor eenheid en resoneren met de wereld, of het kraken van het ijs en de echo’s van een klimaatcatastrofe die wijzen op de consequenties van een wereld die willens nillens resoneert met ons. 

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#166

01.12.2021

14.03.2022

Kristof van Baarle

Kristof van Baarle schreef recent een doctoraat aan de Universiteit Gent over het posthumanisme in de podiumkunsten. Momenteel is hij verbonden aan de Universiteit Antwerpen en werkzaam als dramaturg voor Kris Verdonck (A Two Dogs Company).

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!