© Kurt Van der Elst

Jan De Smet

Leestijd 4 — 7 minuten

Leviathan – LOD/ Josse De Pauw & Kris Defoort

Als vissen op het droge

Het luisterspel Leviathan, gebaseerd op  een verhaal van P.F. Thomése, brengt een topcast samen: Josse De Pauw neemt de stempartituur voor zijn rekening, Kris Defoort begeleidt op piano en bruiteuze Céline Bernard creëert het geluidsdecor. Als toeschouwer word je overweldigd door de apocalyptische taferelen en raadselachtige gebeurtenissen, maar het is puzzelen om tot een steekhoudende interpretatie te komen.

Waarnaar verwijst de Leviathan? Wie thuis is in de politieke filosofie en aan Thomas Hobbes’ toonaangevende traktaat over de staat denkt, wordt op het verkeerde been gezet. Thomése heeft het in zijn kortverhaal uit 1991 niet over een kunstmatig samengestelde mens die in zijn totaliteit soevereiniteit over zijn onderdanen uitoefent. De Nederlandse schrijver gaat helemaal terug naar de Leviathan als bijbeldier en oud-testamentair mythisch zeemonster zoals onder andere Job (26:13) het het heeft beschreven. De tekst is trouwens doordesemd van echo’s uit de Statenbijbel.

Het warrige verhaal speelt zich af eind zestiende eeuw in het duinenlandschap rond Noordwijk. Drie jagers strompelen dronken voort en dragen een zak met daarin de stenen kop van de heilige Hiëronymus. Een verwoestende storm raast over het land en daarvoor wordt het aangespoelde, angstaanjagend grote beest Leviathan verantwoordelijk gehouden. Als de storm is uitgewoed, gaat de Admiraal met de andere vissers de schade opmeten. Hij zit erg in de knoop met zichzelf. Hij is zijn oude christelijke geloof afgevallen, maar ervaart het calvinisme als ‘dof en zwart en gelaten als een begrafenisstoet’. Hij gelooft weliswaar in de waarheden die het nieuwe geloof tegen de valse kerk predikt, maar is niettemin vertwijfeld en wandelt somber door de gruwelijkheden van het leven. Een onheil dat hij over zichzelf heeft afgeroepen, is zijn schuld aan de dood van zijn vrouw, toen hij in het kraambed hun gebochelde zoon met een vismes ter wereld bracht.

Van de Admiraal verspringt de focus naar Jan van der Does, alias de humanist Janus Dousa. Met een gezelschap rederijkers is hij van Leiden op de terugweg naar Noordwijk als ze op de gestrande walvis stuiten. De rederijkers nemen Openbaring 13:18 letterlijk en de zelfverklaarde geleerden zijn het aan zichzelf verplicht de walvis te onderzoeken. De potsierlijke vertoning van hoe ze te werk gaan, is de enige luchtige passage in het hele verhaal. Daarop volgt een uittocht van de overlevenden van de storm. Men gaat op zoek naar iets, zonder precies te weten wat. Iedereen is gegrepen door een onbegrijpelijke verwarring. Op het strand glijdt De Admiraal weg uit het leven. Dat lot staat ook de anderen te wachten.

Predikers wijze woorden

Leviathan is letterlijk een hoorspel. Of je nu lijfelijk aanwezig bent op de tribune aan de Gentse Bijlokesite of de gesproken tekst enkel bijvoorbeeld via de radio zou beluisteren, maakt nauwelijks een verschil. De Pauw acteert niet, maar leest zijn tekst van het blad af en zijn bewegingspartituur blijft beperkt tot af en toe wat spaarzaam gesticuleren. De expressief voorgelezen tekst kan de toeschouwer/luisteraar bekoren door de weidse epiek, de picturale beschrijvingen, de archaïsche patine van het bijbelse idioom en de warme stem van De Pauw, met op de achtergrond het geluid van de bruitage of de solerende piano.

Wie echter op meer uit is en zoekt naar de betekenis of bedoeling die onder het enigmatische verloop van de narratieve gebeurtenissen schuilt, moet sprokkelen om een coherente verklaring te vinden. Een religieus geïnspireerde lezing ziet er wellicht de vergelding in van een vertoornde God die zich wreekt op zijn nietige schepselen. Zo vindt de Admiraal het zijn verdiende loon te worden gestraft om wat hij zijn vrouw heeft aangedaan en vooral omdat hij niet meer in de waarheid kan geloven. Een andere interpretatie focust meer op de beklemmende sfeer die over de tekst heen hangt. Zo kan je het verhaal lezen als een uitvloeisel van Predikers wijze woorden (1-18) dat alles ijl en ijdel is en het streven naar kennis en wijsheid een grijpen naar de wind.

Geen enkel personage is tot zinvolle daden in staat. De Admiraal weet dat wat men opbouwt, verloren gaat en dat het zelfs nutteloos is dit te weten. Dousa bedenkt dat welke richting je ook uitgaat, je toch nergens komt, want dat je geen greep hebt op de wereld die onder je vandaan glijdt. De vissers gaan in hun zoektocht naar hun leider allen een andere kant op en iedereen is in de overtuiging dat het de juiste is. De levenden dolen rond in het limbo van een imploderende wereld waarin de waarheid versnipperd is tot zoveel percepties als er waarnemers zijn. Veel heeft dit leven niet te betekenen. Het zijn Dousa’s woorden, maar het zouden evengoed die van een God kunnen zijn die het doek over dit zielige bestaan wil laten vallen: ‘Zoals een lelijk woord in een gedicht, zo zou je al die lelijke en overbodige mensen moeten kunnen schrappen.’ Zo eindigt dan ook dit verhaal, als een fade out van mensen.

Leviathan is een moeilijk te vatten, gekunsteld hoorspel, waarin de muziek zelf een belangrijk personage is. De toeschouwer krijgt een statische openluchtvoorstelling voorgezet die niet meeslepend is. Wie oor heeft voor Thoméses stijl en taalrijkdom, zal zich aangesproken voelen, maar op de scène zelf valt er weinig tot niets te beleven. Acteur, pianist en bruiteuse bevinden zich in drie afzonderlijke bubbelkooien van plexiglas. Coronaveiligheid en authentieke theaterbeleving gaan duidelijk niet goed samen.

 

Leviathan speelt binnen Bijloke Wonderland, het zomerfestival op de Bijlokesite van LOD muziektheater & Muziekcentrum De Bijloke. Tot 13 september. Tickets en info: www.bijlokewonderland.be

Je leest onze artikels gratis omdat we geloven in vrije, kwalitatieve, inclusieve kunstkritiek. Als we dat willen blijven bieden in de toekomst, hebben we ook jouw steun nodig! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#160

15.03.2020

14.05.2020

Jan De Smet

Jan De Smet werkte als freelance medewerker voor de cultuurredactie van De Morgen en Knack en vertaalde toneelstukken.