Marnix Rummens

Leestijd 4 — 7 minuten

Levende Legende

KALENDER 09 – Benjamin Verdonck

De kans dat je nog nooit van KALENDER hebt gehoord is klein. De performatieve cyclus waarmee Benjamin Verdonck in 2009 het raakvlak tussen kunst, openbare ruimte en activisme aftastte binnen één kalenderjaar heeft iets van een urban legend. Zowel binnen als buiten Antwerpen kreeg je op een of andere manier wel een verhaal te horen over een van de meer dan 150 acties en interventies van Verdonck & co in de stad. Of je stootte per toeval op een vreemde situatie die pas later deel bleek uit te maken va nde KALENDER-cluster. In die zin is kalender altijd al meer geweest dan de optelsom van Verdoncks acties. Naast een verdwaalde kerstman, een verongelukte pechvogel op vrijdag de dertiende, bevreemdend witte billboards of een kartonnen huisje voor asielzoekers waarin reclameslogans letterlijk werden genomen, gingen vooral de verhalen rond de interventies deel uitmaken van het project. De reacties, herinneringen, verwarring en verbeelding die de acties uitlokten zijn in zekere zin zelfs de kern van KALENDER, zijn drager, de plek waar het project zich tot op de dag van vandaag afspeelt. Hoe vertel je een verhaal dat een eigen leven leidt? Hoe geef je inkijk in een project dat net tot de verbeelding spreekt omdat een sluitend overzicht steeds ontsnapt? En kunnen poëtische ingrepen die zo sterk verbonden zijn met een specifieke plaats en tijd overleven los van die context? Het is een zoektocht die Verdonck sinds de afloop van zijn meest bewogen kalenderjaar heeft bezig gehouden. Voor KALENDER ZWART trok hij langs de theaterzalen met een lecture performance die zijn beleving van het project uit de doeken deed. De tentoonstelling KALENDER WIT bood een overzicht van de vele artistieke getuigenissen in de vorm van beelden en rekwisieten. In het boek KALENDER 09 vinden sporen van het project een onderkomen in een meer permanente vorm. Met de broeierige aard van de actiecyclus in gedachten oogt het chronologische opzet van KALENDER 09 vrij klassiek. Als door een intens gebruikte agenda of een vlijtig aangevuld fotoalbum kan je ook hier door teksten beeld bladeren, en zo het jaar traceren waarin het project zich heeft ontwikkeld. Het overzicht is ruim, maar door met alle acties op te nemen vermijden de makers een al te definitief of eenduidig verhaal. Zo biedt de publicatie alsnog een nieuw perspectief op KALENDER. Je ontdekt een uitgepuurd beeldverhaal dat net door zijn beknoptheid tot de verbeelding spreekt. Doordat elke interventie werd herleid tot een intrigerend beeld of een suggestieve schets probeer je je de situatie in zijn volledigheid in te beelden. Zo komen de acties weer tot leven, op net zo veel manieren als er lezers zijn. Door die voortdurende wisselwerking tussen feit en fictie, gepaard aan Verdoncks ontwapenende taalgebruik, leest KALENDER 09 bij momenten als een sprookjesboek Op de naamdag van Sint- Franciscus wordt er gesproken met de vogels, er duiken huisjes en tuintjes op die geuren naar idylle. Maar net zoals in de verhalen van Toon Tellegen biedt die kinderlijke fantasie een tegenwicht voor een rake maatschappelijke analyse. Ook die weet het boek treffend te vertalen, zonder in de val van moralisme te lopen. Door de uitgedachte chronologie merkje dat het lieflijke moestuintje dat tijdens kalender werd aangelegd met alleen door de seizoenen, maar ook door het stadsleven met regelmaat wordt vernield. En de vredevolle slogans van grootbanken of mobiele operators (‘iedereen welkom’ of connecting people’) op het huisje krijgen een bittere nasmaak als je weet dat het is gemaakt in de context van een protestactie van sans-papiers In die spanning tussen werkelijkheid en utopie komen onze alledaagse illusies meer dan eens op de helling te staan. De utopie van de kunst countert de utopie van de reclame. Want wat is het meest naïef: verlangen naar een idyllisch gemeenschappelijk tuintje, of geloven dat een reclameboodschap zichzelf ooit waar kan maken? Hoe meer je leest, hoe meer verschillende verhalen je ontdekt. Het project weerspiegelde met alleen de stad door plekkenen gebeurtenissen te creëren waarbinnen die stad zichtbaar werd, de stedelijke actualiteit bepaalde ook letterlijk de agenda Denk aan de ludieke alternatieven voor het BAM-trace die werden voorgesteld in het heetst van het debat. Maar net zo goed is KALENDER 09 het verhaal van een doorgedreven zoektocht naar manieren waarop kunst zich kan verhouden tot een samenleving zonder een politiek correcte visie op te leggen. Hoever kan je een (activistisch) kunstwerk laten bepalen door de samenleving waarvan je deel uitmaakt? Wanneer slaat kunst om in eenduidige actie en verliest ze haar kracht? Ook dit soort vragen vormt de ruggengraat van KALENDER 09 en geeft het iets van een handboek, een legende, een mogelijke gebruiksaanwijzing. De eenvoud en het hoge do it yourself-gehalte van Verdoncks interventies dragen alleen maar bij tot dat activerend potentieel. KALENDER 09 is gemaakt met het doel persoonlijke impressies bij het samenleven te delen, op te voeren, collectief te beleven, verder te zetten. Maar steeds blijft de drijfveer van elke interventie haar poëzie, een dubbelzinnigheid die reflectie oproept zonder eenduidige uitkomst. En dat maakt Verdoncks werk zo uniek. Met KALENDER 09 oefent hij zich in het krachtigste wapen dat de kunst rijk is: weerloosheid, meerduidigheid, het vermogen om de verbeelding te triggeren. In tijden van crisis en becijfering waarin koortsachtig gezocht wordt naar de maatschappelijke relevantie van kunst leest KALENDER 09 als een kleurrijk en concreet verzet tegen kunst die zich ofwel isoleert ofwel haar eigenheid verliest door zich te laten recupereren door een moraliserend of politiek discours. Alleen dat al maakt van KALENDER 09 een verhaal om te blijven vertellen.

KALENDER 09 is uitgegeven door Toneelhuis, KVS en MER Paper Kunsthalle.

Je leest onze artikels gratis omdat we geloven in vrije, kwalitatieve, inclusieve kunstkritiek. Als we dat willen blijven bieden in de toekomst, hebben we ook jouw steun nodig! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#138

15.09.2014

14.12.2014

Marnix Rummens

Marnix Rummens is freelance dramaturg en artistiek coördinator van workspacebrussels.