© Olympe Tits

Leestijd 4 — 7 minuten

= – Juicy Dune IJsselmuiden & Sascha Bornkamp / Wang

Wanneer verzet gaat liggen

Staat verzet meteen gelijk aan iets in beweging willen brengen? Of kan verzet ook een poging zijn om geen rimpelingen te veroorzaken en zo min mogelijk achter te laten? Dat zijn de vragen die centraal staan in = / Is gelijk aan, de nieuwste voorstelling van Juicy Dune IJsselmuiden en Sascha Bornkamp (ofte Wang). Het stuk is de afsluiter van een trilogie, waarvan de eerste delen – “+” en “x” – ook een wiskundig symbool als titel dragen. Wang exploreert het gegeven van ‘verzet’ door aandacht te besteden aan een opmerkelijke verzetsvorm, namelijk ‘blijven liggen’. Ditmaal geen optelsom of vermenigvuldiging dus, maar stilstand.

IJsselmuiden staat al op het speelvlak, middenin een wolkachtig decorstuk, wanneer het publiek binnenkomt. Koele lichten schijnen op het decorstuk dat eruitziet als een vergrote witte papierprop of een beslapen donsdeken. De poëtische scenografie is ontworpen door Sietske van Aerde, die ook de kostuums voor haar rekening nam. De performer beweegt nerveus en ingetogen, gekleed in een perzikroze T-shirt en bijpassende wielerbroek. 55 minuten lang zal IJsselmuiden zich verantwoorden voor de ‘stilstand’ die de spil vormt van de gehele voorstelling. Ze speelt een personage dat heeft besloten – terwijl ze eigenlijk niets wou beslissen – om zich ‘neer te leggen’. Ze wil geen statement maken maar kan niet anders dan belichten hoe radicaal stilstaan is in onstuimige tijden. Dat is wat ze vertelt, want op scène staat ze kaarsrecht en ligt ze dus niet neer. Sascha Bornkamp komt later tevoorschijn dan IJsselmuiden. Ze zal in Is gelijk aan verschillende (niet-menselijke) lichamen spelen. Die lichamen, zoals een rivier, zuurstofpartikels, de oma of een fietskoerier, zijn te gast bij (de gedachten van) het liggend personage.

(N)iets achterlaten

“De toekomst is niet mooi”, laat IJsselmuiden zich ontvallen. Een paar minuten eerder heeft ze een reeks zaken aangebracht waartegen ze zich zou willen verzetten, en dat zijn er veel. “Ik word er gek van dat wat ik ook doe, ik iets achterlaat”, vertelt de protagoniste. Maar ze verzinkt niet helemaal in die gedachte. Wang incorporeert immers een posthumanistische benadering van ons ecosysteem in de tekst, waarin iets achterlaten niet voor niets is. Is gelijk aan beaamt het posthumanistisch uitgangspunt dat alles verstrengeld is en dat mensen niet dé maat van alles zijn, maar lichamen tussen vele niet-menselijke lichamen zijn. “As watery milieus for other bodies”, schrijft de posthumanistische filosofe Astrida Neimanis, “we are always gathering the debts of the myriad watery bodies that are the condition of our possibility.” Wat je achterlaat kan ook een ‘mogelijkheidsvoorwaarde’ zijn voor een ander lichaam. De makers van deze voorstelling benadrukken op een gelijkaardige manier de cyclische bewegingen van ons ecosysteem. Is gelijk aan belicht dat water stroomt, en wij erbij. Het liggend personage (ver)zinkt dus niet, ze stroomt mee.

De zichtbaarheid van protestbewegingen hangt vaak af van de mate waarin ze de ‘normale gang van zaken’ doorbreken. Pas wanneer activisten uit de maat lopen, en bijvoorbeeld gaan zitten middenin een drukke straat (zoals Greta Thunberg of de Occupy Wall Street beweging), worden ze bekeken. Een van de inspiratiebronnen voor Is gelijk aan was de lying flat-beweging in China. In deze beweging, dat voornamelijk online viraal gaat, staat platliggen symbool voor verzet tegen continue prestatiedruk en economische groei. Een grote groep Chinezen manifesteert zich op sociale media als “lying flat youth”, en dat maakt de overheid nerveus. Wang belicht het (pijnlijk) besef dat blijven liggen, even niets doen, de normatieve choreografie van het laatkapitalisme verstoort. Het is een houding waar je je, bijvoorbeeld bij het ziekenfonds of bij nieuwsgierige passanten, voor moet verantwoorden.

Het toespitsen op één mogelijke verzetsvorm (dat tevens noch vorm, noch verzet wilt zijn) is een boeiend uitgangspunt. Want de 21ste eeuw, schreef cultuurcriticus Mark Fisher in Ghosts of my life (2014), “is oppressed by a crushing sense of finitude and exhaustion”. De toekomst kan uitgehold aanvoelen en activisten zijn soms uitgeschreeuwd. Daarom is het een slimme strategie om op één bepaalde houding van verzet te focussen. Verzet als geheel is weids want er is véél waarvoor gestreden kan worden. Wang slaagt erin om de voorstelling nooit te laten doorslaan naar Fishers benauwende gevoel van ‘eindigheid en uitputting’. Dat is de verdienste van hun spitsvondige tekst, die barst van poëzie en ambivalenties en nooit het taalregister van fatalistische aanklachten en moedeloze observaties deelt.

In de tekst zitten doordenkers, zinnen waarvan de meerduidige betekenissen zich pas in de volgende paragrafen voltrekken. Zo kun je als toeschouwer lang mijmeren over een ogenschijnlijk simpele zin zoals: “Ik lig, dat is mijn standpunt”. Soms is een neologisme genoeg om iets los te weken: wanneer IJsselmuiden het woord “grondverlangen” uitspreekt – als subversief synoniem van hoogtevrees – grinnikt het publiek. In tegenstelling tot de ronkende, dynamische tekst blijft de bewegingstaal van IJsselmuiden redelijk stabiel: afgezonderd van een paar ingetogen bewegingen en de slotscène, verroert ze zich amper. Dat kondigde ze in het begin al aan: ze wil “zo plat mogelijk” liggen. Bornkamp lijkt daarentegen voor twee te bewegen. Een microscopisch zuurstofpartikel speelt ze even uitbundig als wanneer ze de wind of een rivier belichaamt. Een iets gevarieerder spel had misschien geholpen om de ‘personages’ dat Bornkamp speelt van meer helderheid te voorzien, wat de algehele nuance van het stuk nog meer zou hebben verscherpt – maar heel storend was het niet.

Trieste tiener of horizontale skolstrekj för klimatet?

Horizontaliteit, het dominante discursieve motief in Is gelijk aan, is amper aanwezig in de vormelijke aspecten. De beide spelers staan bijvoorbeeld rechtop, voeten op de grond. Ook het centrale decorstuk is in de hoogte gebouwd en het publiek zit netjes, met een rechte rug, op traditionele tribunes. Hoe het liggend perspectief eruitziet moet de toeschouwer er dus zelf bij denken. Er zijn veel leemtes die Is gelijk aan aan de verbeelding overlaat. Waar het liggend personage nu exact ligt, komt de toeschouwer bijvoorbeeld niet te weten. In een bed, zoals het decor suggereert of op straat, zoals het bezoek van de fietskoerier insinueert? Alludeert het hoofdpersonage op een trieste tiener of naar een horizontale skolstrejk för klimatet?

Is gelijk aan is geen voorstelling om bij weg te dromen. Daarvoor is de thematiek te urgent en de tekst te gelaagd. Er is immers veel tekst, en er zit veel in de tekst. Het is dan ook een compacte voorstelling: op korte tijd wordt er veel verteld, en weinig daarvan wordt visueel ondersteund. Er zijn wat props en er is de papierprop, that’s it. De belichting op scène varieert lichtjes – soms kouder, soms warmer, soms chiaroscuro, soms ronduit disco – maar functioneert niet in het licht van narratieve elementen. In deze voorstelling heeft de tekst een glansrol, en dat verdient die ook.

De makers hebben de moed gehad om zich toe te spitsen op één thema, waardoor ze niet vervallen in een horror vacui-schets van nakende dystopieën. Dat zorgt ervoor dat er (denk)ruimte overblijft bij de toeschouwers om stil te staan bij wat het betekent om zich neer te leggen in/bij een wereld die doordraait. Oh en, spoiler: nog nooit zag ik iemand zo gulzig een croissant verorberen als in “=”. Alleen al dat maakt je hongerig naar meer werk van Wang.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#168

15.05.2022

14.09.2022

Sixtine Bérard

Sixtine Bérard studeert straks af als theaterwetenschapper aan de Universiteit Gent. Ze schrijft poëzie, proza en essays en gaat deze zomer op schrijfresidentie met DeBuren.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!