Op 18 augustus 2024 overleed Bernard Van Eeghem. Hij werd geboren in 1953 in het Franse Comines. Zijn (anonieme) moeder stond de baby af ter adoptie. Hij werd liefdevol geadopteerd door zijn pleegouders in Brugge. Hij studeerde architectuur in Gent en kunstgeschiedenis in Brussel, waar hij een eigenzinnige carrière als kunstenaar, schrijver en theatermaker opbouwde. Journalist Michael Bellon in Bruzz: ‘Als artistiek einzelgänger had Van Eeghem een voorliefde voor kleine intieme soloperformances, of samenwerkingen met andere kunstenaars. Zijn werk was meertalig en bijna altijd multidisciplinair. Hij schilderde terwijl hij theater maakte, hij danste terwijl hij tentoonstelde, hij maakte zelf affiches, en zijn liefde voor architectuur vond zijn weg via kleine installaties of decors.’

***

bernard van hip hop eeghem kip kop regen flip flop krip krop tip top slik slok krib krab strip strop kan kan kling klang sling slang bim bam boem patat!

Zo kondigde Bernard Van Eeghem zijn eenmalige act voor de 50^ste verjaardag van de Beursschouwburg (Brussel, 5 februari 2015) aan. Ik heb ze gezien, die performance. Ze duurde krap 20 minuten. Ze was Bernard ten voeten uit.

Mooie aankondiging, overigens! Een gedicht. Een jazzke op de wijze van Paul Van Ostaijen, een pianoriedel à la Thelonious Monk, de vrolijke deun van een folkie, met een ironisch slotakkoord: ‘boem patat!’

***

Boem patat!

Bernard komt op, gaat centraal op het kleine podium staan, kijkt de zaal in, begint te lopen, blijft lopen, meer sur place kan een mens niet komen. Haalt uit zijn jas een lange papiersliert, wikkelt die om zijn hoofd, onderwijl almaar lopend. Maakt de sliert los, houdt ‘m voor zijn ogen, begint te zingen, terwijl hij de tekst van de papiersliert afleest.

Hij zingt Eleanor Rigby en For No One, twee klassiekers van The Beatles. Hij zingt a capella, jachtig, misschien zelfs een tik wanhopig, no sign of love behind the tears cried for no one. Zingt af en toe een stuk arrangement mee, trekt zijn jas uit, begint opnieuw te surplacen, valt, kronkelt over de vloer. Haha. Neemt de papiersliert weer ter hand en begint nu de keerzijde ervan te lezen, een gedicht, in het Engels.

Hij declameert, bijna zingend, gloedvol, beetje als Dylan Thomas. Do Not Go Gentle Into That Good Night. Maar wàt leest hij? Pas na enige tijd herken ik de tekst: de lyrics van de twee Beatlessongs, achterstevoren. Been has wedding a where church the In rice the up picks Rigby Eleanor. Doet nog een surplace. Klaar. Bernard af. De act eindigt dus waar hij was begonnen. En schrijvend aan deze tekst besef ik plots: eindigen bij het begin, het komt vaker terug in het werk van Bernard.

De act is typisch voor zijn arte povera. Arm theater, geen grote woorden of gebaren, geen zogezegde virtuositeit, geen spectaculaire enscenering, en toch kijk je de hele tijd geboeid naar die wat onhandige man op die kleine scène. Daar is een woord voor: charisma.

***

Uitstraling!

En in een nummer van Etcetera (nr. 139, december 2014) lees ik een artikel over ‘Het ongrijpbare charisma’. Charisma, lees ik, is het resultaat van ‘een samenspel van tegenstrijdige kwaliteiten in eenzelfde lichaam’, van goddelijke kenmerken (charismata) en sporen van kwetsbaarheid (stigmata). Zo leert theaterwetenschapper Joseph Roach.

Ik vind Bernard Van Eeghem charismatisch. Kwetsbaar en onbeholpen, jazeker, maar ook weerbaar, raadselachtig, onvatbaar, geestig en slim. Er hangt ook altijd een waas van verstrooidheid en vervreemding om hem.

In alles wat hij doet, sleept hij een hele bibliotheek mee, een eindeloos reservoir van wat hij in zijn leven allemaal gelezen en gezien, beluisterd en beleefd heeft, de humuslaag waarop zijn werk groeit. Zonder pedante verwijzigen of intertekstuele hocus-pocus.

Het werk van Bernard is: simpel, bedrieglijk simpel.

Om het met Lucebert te zeggen: Eenvouds verlichte wateren.

© Constance Neuenschwander Sanglier

***

Moeder!

In zijn werk keert Bernard vaak terug naar de figuur van de moeder. De afwezige moeder. Ze domineert zijn biografie, ze tekent zijn doen en laten.

In Rari Nantes (2007) vertelt hij dat hij een straat inrijdt en er een uur in de auto blijft zitten, op de uitkijk: dat huis daar, zou zij daar wonen? Zou zij de vrouw zijn die daar op straat loopt? Zoeken om niet te vinden.

Bloedsomloopworst (2013) gaat over zijn jeugd in Brugge. Het warme nest van zijn adoptieouders. De Heilig-Bloedprocessie. In de voorstelling schildert hij wat hij vertelt en vertelt hij wat hij schildert op een groot, transparant plastic zeil, waarachter hij heeft plaatsgenomen. De hele mythologie van zijn jonge jaren krijgt er vorm in een graffitiachtig tableau, dat eindigt met de figuur van een naakte vrouw, liggend, benen gespreid, en Bernard die in de laatste scène het zeil opensnijdt en zijn hoofd door de vagina naar buiten steekt en ter wereld komt.

Iedereen is vreemd in zijn eigen leven.

***

Vader!

Je bent een vreemde voor jezelf. ‘Ken jezelf!’ Oké, doen we!

Ook in zijn voorstelling uit 2015, If, graaft Bernard zich autobio. Voor de duidelijkheid: melige verhaaltjes over de kindertijd zul je bij hem niet vinden. Bernard houdt zich ver van elke nostalgische egotrip, ook als hij het over een folkloristische evergreen als de Bloedprocessie heeft.

‘Ver, ver weg in mijn verleden komt mijn vader mijn kamer binnen’, schrijft hij in een tekst over If. De vader heeft een cadeau mee voor zijn zoon: het gedicht If van Rudyard Kipling, in Franse vertaling, ingelijst. Het zijn aanbevelingen van een vader aan zijn zoon. Hoe een man te worden. Geen machopraatjes maar wijsheden als ‘mezelf blijven vertrouwen wanneer iedereen aan mij twijfelt’ of ‘bedrogen worden maar zelf niet bedriegen’ of ‘kunnen dromen maar niet mijn dromen mijn meester laten zijn’. Wijs!

‘Wie ben ik nu en wat is het verschil met diegene die ik dacht, toen ik jong was, te zullen worden later als ik groot zou zijn?’ vraagt Bernard zich af in diezelfde tekst, en daarover gaat zijn voorstelling: in honderden ultrakorte scènes beschrijft hij zijn leven, ‘van voor de geboorte tot na het geraamte’, citeert hij de dichter Karel Jonckheere. Hij tekent en schrijft, zingt en danst, een stream of consciousness om te weten te komen wat je niet kan weten.

***

Cri de coeur!

Schilderen en vertellen, schrijven en spelen, bouwen en breken. Bernard verstrooit zijn aandacht over alle disciplines, soms allemaal tegelijk. Bricoleur, farceur, chroniqueur.

Een einzelgänger. Zei hij ooit in De Morgen: ‘Ik werk het best als ik de vrijheid heb om verstrooid door de stad te lopen, tegen mezelf pratend, in mijn eigen wereld.’

Ik ken niemand die zo verstrooid door de stad loopt en toch zoveel ziet. Niemand die zo in zijn eigen wereld leeft en daar zoveel volk in toelaat. Hij maakt van zijn wereld ook de onze.

Dat is het maken van de kunstenaar.

***

Als jullie dit lezen, ben ik dood

De oerperformer Bernard schreef de tekst van zijn crematiedienst neer. De familieleden en vele vrienden die de dienst bijwoonden, kregen een kartonnen hoesje waarin een vouwfolder met een eindeloze collage van foto’s en portretten die vaak ook al eerder in zijn werk opdoken. Hierna enkele fragmenten uit de teksten die tijdens de dienst werden voorgelezen.

‘Als jullie dit lezen, ben ik dood. Mijn levensdata duidelijk zichtbaar op de achterkant van deze kartonnen hoes. Op een roze abstract schilderijtje dat ik in de hand houd bij een act in Gemeenschapscentrum Nekkersdal (Laken) bij mijn laatste tentoonstelling niemand is bernard van eeghem, december 2023.’

‘En nu wentel ik rond mijn as in het midden van het heelal, ver buiten de gerieflijke atmosfeer, ijskoud, geen wegwijzers, geen aanduiding, ik draai in het rond, er vliegen grafschriften voorbij als spandoekjes aan kleine satellietjes. En laatste woordjes, gestameld, luidop of en sourdine.’

‘D’ailleurs c’est toujours la mort des autres’ (Marcel Duchamp, 1887-1968)

‘Als de dood er is ben ik er niet en als ik er ben is de dood er niet’ (Epicurus, 341-270 v.C.)

‘Denkend aan de dood kan ik niet slapen en niet slapend denk ik aan de dood’ (J.C. Bloem, 1887-1966)

‘Sa mort nous sépare, ma mort ne nous réunira pas’ (Simone de Beauvoir, 1908-1986)

‘Hier ligt Poot, hij is dood’ (grafschrift voor Hubert Korneliszoon Poot (1689-1733), geschreven door De Schoolmeester, pseudoniem van Gerrit van de Linde, 1808-1858)

Heden ik, morgen gij (anoniem)

‘Wanneer de lente komt,

En als ik dan al dood ben,

Zullen de bloemen net zo bloeien

En de bomen zullen niet minder groen zijn dan het vorig voorjaar.

De werkelijkheid heeft mij niet nodig.

Ik voel een enorme vreugde

Bij de gedachte dat mijn dood volstrekt onbelangrijk is.’

(Fernando Pessoa, 7/11/1915)

© Constance Neuenschwander

Bernard verzamelde voor zijn afscheid enkele interviews en muziekfragmenten, die kan je via deze QR-code vinden.

Bernard Van Eeghem – theaterwerk (selectie eigen creaties)

– niemand is bernard van eeghem, tentoonstelling in Nekkersdal, Laken, en autobiografische fictie, ‘eigen begeer’, 2023

– Hip en hop en hap en nip, teksten en gedichten, uitg. Fluxenberg, Gent 2022

– Expo 53, overzichtstentoonstelling, Nekkersdal, Laken 2021

– Kale bomen ruisen niet, voorstelling van het tweetalige collectief BXL WILD, 2021

– Omertà, Bernard Van Eeghem en Stefanie Claes, performance 2017

– IF, concept & tekst Bernard Van Eeghem, met Van Eeghem & Katja Dreyer, productie Hiros & Beursschouwburg 2015

– Korte Zee, Mer Courte, Short Sea, Dolores Bouckaert & Bernard Van Eeghem, FLUX-Kunstroute langs de Leie, Kortrijk 2015

– Broerie in de Beursschouwburg, verhaal n.a.v. 50 jaar Beursschouwburg, uitg. Beursschouwburg, Brussel 2015

– Ode van de Zee (Fernando Pessoa), 2014

– Bloedsomloopworst, Margarita Production/Hiros, Brussel, 2013

– Apocrief, 2013 – ‘Veruit het uitdagendste jeugdtheater van de Zeekaravaan’, De Morgen

– Caucasus, performance, Bozar 2013

– Gognac, Bernard Van Eeghem & Catherine Graindorge, Margarita Production 2013

– Au Sanglier des Flandres (SANGLIER), 2012 – ‘Notre grand coup de coeur de la saison écoulée’, Catherine Makereel, Le Soir. Prix de la critique 2012 (Franstalige pers België)

– WHY-O-ME tentoonstelling, Beursschouwburg, Brussel, 2012

– Kayak, met Catherine Graindorge en Katharina Dreyer, 2011 – ‘Dat is het fijne aan Van Eeghems voorstellingen: hoe wezenlijk zijn onderzoek ook is, het is nooit verstoken van een licht relativerende ondertoon. (…) Deze kunstenaar heeft zijn eigen manier om zijn bestaan te affirmeren: door een oeuvre op te bouwen, door ontregelende voorstellingen als Kayak te maken.’ – Evelyne Coussens, De Morgen. – ‘Kayak interroge avec humour nos profondeurs, nos peurs et nos élans’, Marie Baudet, La Libre Belgique

– KANT, novelle, uitg. Kunstencentrum Campo, Gent  2011

– Cast Shadow, met Dolores Bouckaert, 2009 – ‘Een spektakel dat zweeft tussen talkshow, conference en komedie. (…) Cast Shadow toont op een absurd-komische manier de vage grenzen en moeilijke verhoudingen tussen de geslachten.’, Pieter T’Jonck, De Morgen

– Also Doch, met Katja Dreyer, 2008

– How Do You Like My Landscape, met Manah Depauw, 2007 – ‘Begint als pure kolder, maar eindigt met een aangrijpend beeld van de dood’, Pieter T’Jonck, De Morgen. Beste voorstellingen van 2008. ‘Onthutsend door zijn eenvoud’ – Humo

– Rari Nantes, met Catherine Graindorge, 2007 – ‘Schaamteloos autobiografisch, 99 procent onsentimenteel en, net als Nil nisi bene, een juweeltje’, Mark Cloostermans, De Standaard. ‘Hoewel puur autobiografisch, wordt Rari Nantes nergens triviaal. De anekdotes zijn met zorg gekozen, de zwaarwichtige thema’s met humor gelardeerd.’, Liv Laveyne, De Morgen. ‘Un spectacle entre fragilité, pudeur et apaisement’, Le Soir

– All Along The Watchtower, met Manah Depauw, 2007

– Ode van de Zee (Fernando Pessoa), 2005

– Nil nisi bene, met Catherine Graindorge, 2004 – ‘Alle kronkelingen van deze voorstelling in kaart brengen, kan niet in één recensie. Dat is een compliment.’ – Mark Cloostermans, De Standaard

– One Hand Waving Free, 2003 – ‘Iemand die het theater terug aan het uitvinden is.’ – Martin Schouten, curator Het Theaterfestival 2004. Selectie Het Theaterfestival 2004

– Hof van Bureau, 2002