Aanvankelijk is er even verwarring. Gaan de drie theatermakers Ingmar Bergmans Herfstsonate op scène brengen of niet? Terwijl Carly Wijs de eerste scène van de Zweedse film uit 1978 bondig samenvat voor het publiek, lijkt het er even op dat het trio in hoog tempo alle sleutelscènes zal naspelen. Alleen laat Tummers al snel weten ‘het niet te voelen’ en weigert De Beul tout court om de voor haar voorziene rol te spelen terwijl ze foeterend over het podium banjert.

Voor je het weet, nemen de actrices je mee in een uitgekiend spel waarin er voortdurend gesprongen wordt van Bergmans origineel naar commentaar erop, om even later alweer te verzeilen in gesprekken die de onderlinge verhoudingen tussen de actrices op scherp stellen.

Herfstsonate is dan ook veel meer dan een simpele actualisering van het origineel. In Bergmans film gebruikt de regisseur zijn typische, donkere stijl om in te zoomen op de kille relatie tussen een concertpianiste en haar volwassen dochter. De twee zien elkaar terug nadat ze zeven jaar lang geen contact hadden. De spanning tussen beide protagonistes bereikt een hoogtepunt tijdens een nachtelijke discussie waarin de dochter haar moeder zowel afwezigheid verwijt als controledrang. Extra tragisch is de aanwezigheid van de andere dochter die door haar handicap haast walging bij de moeder lijkt op te roepen. Bergmans Herfstsonate is kortom een hard portret over niet ingeloste verwachtingen, verwijten en de onherstelbare schade die gezinsleden elkaar kunnen berokkenen.

Wijs, De Beul en Tummers grijpen die thema’s echter aan om een actueel verhaal te vertellen, weg van het psychodrama dat keutert in de ziel. Zo transponeren ze de moeder-dochter-verhouding naar hun onderlinge band als voormalig docent en student om scheve machtsrelaties aan te kaarten. Dat leidt onder andere tot een hilarisch ongepast gesprek waarbij de docentes het lichaam en de vaardigheden van hun leerling becommentariëren. De nachtelijke climax uit het origineel komt in de nieuwe versie dan weer naast een scène te staan waarin Wijs zich met een brief omstandig maar tegelijkertijd ontoereikend verontschuldigt voor grensoverschrijdend gedrag ten aanzien van haar studentes.

Het voortdurend schakelen tussen Bergman, commentaar erop, feit en fictie wordt mooi ondersteund door zowel geluid als scènografie. De Beul verzorgde een uitgekiende soundscape die verspringt van speelse zottigheid op een blokfluit naar ontregelend rumoer uit Bergmans origineel of een prachtige aria. Op scène staat te midden van een grotendeels lege vloer dan weer een opengewerkte rechthoekige doos die via het klassieke raam en wapperend gordijn de hoek van een kamer verbeeldt. Die roept zowel Bergmans claustrofobe huiskamer op als het huishouden waartoe ook de hedendaagse werkende moeder zich nog steeds moeizaam verhoudt. Het trio gebruikt de box om er in en uit te stappen, er vrolijk mee rond te draaien of er vol de spots op te zetten.

“Ondanks het spel met feit en fictie vervallen ze nooit in het ietwat uitgeleefde en typisch Vlaamse meta-theater waarbij humor in de weg komt te zitten van wat er op het spel staat.”

Daarbij weten de drie makers lichtvoetigheid en humor steeds slim te koppelen aan urgentie. Ondanks het spel met feit en fictie vervallen ze nooit in het ietwat uitgeleefde en typisch Vlaamse meta-theater waarbij humor in de weg komt te zitten van wat er op het spel staat. Want Tummers, Wijs en De Beul durven weldegelijk grote thema’s aan. Dankzij hun aanpak van Bergman stellen ze ook de vraag naar auteur- en kunstenaarschap op scherp. Door nu eens een scène passioneel – en zelfs in het Zweeds – na te spelen en er vervolgens kordaat de schaar in te zetten of compleet van toon te wisselen, tonen ze allereerst hoe groot hun eigen métier is. Je leest er daarnaast zowel respect in voor Bergmans unieke talent als kritiek op zijn freudiaanse kijk – zijn persoonlijke familiale falen wordt niet toevallig fijntjes benoemd.

© Stef Sessel

En hoewel het drietal het misschien zelf niet nodig vindt om het zo expliciet te benoemen, is dit onmiskenbaar een feministisch stuk waarin drie vrouwen een eigengereide wending geven aan een film waarin drie vrouwen worden geportretteerd door een man. Alleen al daarom is het mooi om te zien hoe ze letterlijk uit de rol breken die Bergman aan zijn personages oplegde en terzijde het vrouwelijke kunstenaarschap becommentariëren.

In dat licht is het ergens jammer dat het trio niet volledig loskomt van Bergmans focus op vrouwelijke strijd. Door mannen grotendeels buiten beschouwing te laten, kwamen de heren er bij de Zweedse filmmaker al bij al makkelijk vanaf. Vandaag weten we nochtans dat het onterecht is om enkel naar moeders te kijken wanneer het over het welzijn van kinderen gaat. Een betrokken vader of een andere zorgfiguur kan ervoor zorgen dat een moeder met een internationale carrière geen synoniem hoeft te zijn voor verwaarlozing, net zoals er weinig canonieke verhalen zijn die de wonden blootleggen veroorzaakt van vaders die door hun werk nooit thuis zijn.

“Het cliché van kijvende, jaloerse en wraakzuchtige vrouwen: daar hadden Wijs, De Beul en Tummers nog dieper hun slimme mes in kunnen zetten.”

Het cliché van kijvende, jaloerse en wraakzuchtige vrouwen (die vaak zo door mannen worden geportretteerd) mag alleszins op de schop, en dat is iets waar Wijs, De Beul en Tummers wat mij betreft nog dieper hun slimme mes in hadden kunnen zetten. Maar het is duidelijk dat de drie een onderling spelplezier delen, en verfrissend dat Wijs een vrouwelijke dader neerzet of De Beul heerlijk dwars pleit voor krachtige vrouwenstemmen. Herfstsonate is dan ook een meer dan geslaagde productie die knap toont hoe klassiek repertoire tot iets volledig nieuws kan leiden.