‘Ze drenkt het theater met gekolk en gekabbel, waarin het ongehoorde en onuitgesprokene weerklinken’, geeft de inleidende tekst van HAMEL – Deep Time River aan. ¹ ‘Ze’ gaat over de rivier waar de rattenvanger van Hamelen ratten en kinderen naartoe lokte. Die rivier, verkondigt het programmaboekje, is het hoofdpersonage van de HAMEL – de nieuwste productie van newpolyphonies. 

In eerste instantie leek het alsof HAMEL deze rivier mimetisch wilde nabootsen: al smakkend wekten de performers een grillige rivier op. Ik werd even meegevoerd naar de polyfonische chansons van Clément Janequin (1485 – 1558), waarbij lustig werd gebruikgemaakt van klanknabootsing om, bijvoorbeeld, vogelgeluiden te suggereren. In mijn hoofd kwamen verschillende polyphonische tradities samen, de klank van het nu leek met echo’s gevuld te zijn. 

Vreugde, verdriet, verzet

Al snel werden klanknabootsende ambities achterwege gelaten, om plaats te maken voor een veel grilligere reikwijdte van meerstemmigheid. HAMEL – Deep Time River is een creatie van YouYou-groep, een ensemble dat in Brussel gevestigd is en zich richt op ‘het vocale gebruik van de youyou (in het Frans) of de زغردة/zaghareed (in het Arabisch) te delen, verder te verdiepen en vorm te geven.’ ² Youyou is een vorm van ululatie – een lang, weifelend, trillerig en hoog stemgeluid dat lijkt op gehuil. Het is, zo beschrijft YouYou-groep het zelf, ‘een oeroud vocaal gebruik’ met wortels in Noord- en Sub-Sahara-Afrika, het Midden-Oosten en het Baskenland. ³Het wordt aangewend om vreugde en verdriet te uiten, maar werd bijvoorbeeld ook gebruikt als waarschuwing door het antikoloniale verzet in Algerije. 

Zaghareed is springlevend en vormt de kern van artistieke praktijken zoals die van de YouYou-groep, maar inspireerde bijvoorbeeld ook Zineb Sidera tot het maken van de intrigerende kortfilm A Scream for Liberation (1995).⁴ Net zoals YouYou als vocale traditie niet eenduidig te vatten is, laat ook een youyou-kreet zich niet temmen: een deel van de schoonheid van youyou is dat de klanken van een kreet niet op voorhand vast te leggen zijn. Helemaal ongetemd zijn de zanglijnen in HAMEL niet – zo ontwaar ik bij de laatste scène een dirigent-waardig ‘stop’-gebaar van Myriam Van Imschoot, één van de aanvoerders van de YouYou-groep. 

Ruimtelijk gezang

‘Le youyou transforme physiquement l’espace’ (‘Youyou vormt de ruimte fysiek om’), stelt Anissa Rouas in een interview met Culture et démocratie over de Brusselse Club Zaghareed.⁵ Bij HAMEL heeft het klanktapijt alvast een impact op hoe de ruimte wordt ervaren. Tijdens het stuk bewegen de zangers zich afwisselend door de zaal, haar kieren (balkonnetjes en tussenschotten) en het podium. Hun gezang komt uit alle uithoeken, en dat benadrukt zowel de grootsheid als de leegte van de zaal. Toen we de zaal binnenkwamen, werden we aangemoedigd om in het midden te gaan zitten, waardoor de linker- en rechterflank van de zaal onbezet bleven. Hierdoor voelt de zaal leger en groter aan – en doordat we dicht bij elkaar zitten, voelt het stuk kleinschaliger aan. Die opstelling werpt een andere blik op de zaal en ik vraag me af hoe het in andere zalen zou werken.

Wegens de heterogene schakering van de zangers, lijkt hun gezang een dialoog aan te gaan die niet alleen op het publiek gericht is, maar ook op elkaar. De performers tonen een aanstekelijke ontvankelijkheid voor de onverwachte richting van elke kreet. De ruimtelijkheid van het gezang wordt geconcretiseerd door de bewegingen van de performers: hen van begin tot einde op het podium hebben laten staan, zou de eigenaardigheid van het gezang verarmen. De choreografie van HAMEL werkt dus erg goed om de gezongen dialoog te ondersteunen.

Weerkaatsende klanken

Qua geluid ontvouwt zich een hele wereld, maar qua visuele taal en narratief blijft het subtiel. Het leek alsof alle niet-geluidgerelateerde aspecten waren ontworpen met de gedachte dat ze het gezang niet mochten overschaduwen. Dit bleek ook uit het feit dat de sterkste visuele scène vrijwel stil was: een haardvuur en een horizon werden opgeroepen uit langzaam omhoog rollend plastic en draaiende lichtjes, later aangevuld met geblazen geluiden. Door ons naar het middenblok te leiden en een groot deel van de voorstelling in het schemerdonker te spelen, leek het vaak alsof de eigenaardigheden van de locatie werden genegeerd of verborgen. Dat is opmerkelijk, gezien eerdere creaties van YouYou-groep zich richtten op het ‘onthullen’ van een plek (Segen) en actiever in gesprek traden met de specificiteiten van de ruimte.⁶ 

“Wat betekent het als een belichaamde, beladen, polysemische vocale traditie kaatst tegen de muren van een schouwburg?”

De relatie tussen tastbare ruimte en auditieve ruimte kwam bij mij als frictie over, en op die frictie bleef ik in mijn reflectie over het stuk struikelen. Wat betekent het als een belichaamde, beladen, polysemische vocale traditie kaatst tegen de muren van een schouwburg? Activeert het een meer malleabel, minder eurocentrisch begrip van podiumkunsten? Moet er hiervoor niet radicaler worden gebroken met europees-burgerlijke theatercodes als stil op een rood fluwelen zitje zitten, met rechte rug en ingehouden adem? 

Onbestemd continuüm van klank

Na de laatste verstrengeling aan krullerige kreten, gevolgd door een weifelend applaus (zo’n is het al gedaan of niet-momentje), worden we naar buiten gebracht. Daar wacht ons een vuurkorf op, en pas wanneer mensen beginnen praten valt de verstilling van wat er hieraan vooraf ging me op. HAMEL lokt een bijzonder soort luisteren op. Na de voorstelling, nam ik het boek Deep Listening van Pauline Oliveros, een belangrijke inspiratiebron van newpolyphonies, er even bij. ‘Deep Listening for me is learning to expand the perception of sounds to include the whole space/time continuum of sound – encountering the vastness and complexities as much as possible’ schrijft de Amerikaanse componiste.⁷ Hamel is een ideale aanzet om minutieus te luisteren. Het loodst een bonte en immer veranderlijke klanktextuur de schouwburg binnen.

Het kan als een verdienste worden opgevat dat de voorstelling volstrekt onvoorspelbaar blijft – waar het moeten-wij-nu-klappen-of-niet moment van getuigde. Maar de participatieve ingrepen – het in kleine groepjes leiden van het publiek naar en uit de zaal – overtuigden me niet helemaal, net als de keuze om het podium vaak niet te benutten. Onbestemdheid is boeiend, maar voor mijn ervaring is te veel rafeligheid nefast voor een optimale ontvankelijkheid voor die onbestemdheid. Of, in Oliveros woorden, om ‘the vastness and complexities as much as possible’ te ervaren. Ik miste – zeker naar het einde toe – een leidraad, zodat ik gegrond van de grilligheid kon genieten. Tegelijkertijd besef ik dat dit misschien is waar HAMEL ons naartoe wil leiden: het idee dat leven vooral meegesleept  worden door is – door een rivier, de kunsten, onmacht en altijd, onvermijdelijk, de tijd.