Ive Stevenheydens

Leestijd 5 — 8 minuten

Double Take

Film

Midden oktober beleefde Double Take, de nieuwe langspeelfilm van Johan Grimonprez, in Gent (Filmfestival), Grimbergen (CC Strombeek) en Mechelen (De Garage) zijn nationale première. Op die laatste twee plekken kaderde het werk eveneens in de context van de tentoonstelling Shot by Both Sides, waarin andere werken van de kunstenaar in dialoog traden met die van de jongere Brusselaar Pieter Geenen. Internationaal gaat het Grimonprez eveneens voor de wind. Zo gooide Double Take hoge ogen op het filmfestival van Berlijn en kaapte de maker de Black Pearl Award voor beste documentaire regisseur weg op het derde Middle Eastern International Film Festival te Abu Dhabi.

Alfred Hitchcock, de Koude Oorlog en onze recente westerse geschiedenis hebben heel wat met elkaar gemeen, zo illustreert deze nieuwe film. Grimonprez (1963, Roeselare), kunstenaar, regisseur, curator, en leraar van beroep, heeft al jaren wat met de figuur van Hitchcock. De emblematische persoonlijkheid lijkt voor hem een gedaante waarin verschillende lijnen en aandachtspunten van zijn werk en onderzoek in samenkomen en gekanaliseerd worden, met name de manieren waarop we de geschiedenis en de ‘realiteit’ vandaag lezen, ervaren en interpreteren, en de wijzen waarop (massa)media onze cultuur, ons denken en onze maatschappij vorm (kunnen) geven.

Grimonprez brak internationaal door met D.I.A.L. H-I-S-T-O-R-Y (1995-1997-2000), een videowerk waarin een haast uitputtende reeks van vliegtuigkapingen wereldwijd voor een reflectie staat over de waarde van het spektakel in onze ‘cultuur van de catastrofe’. Gedragen door een uit samples en gevonden geluiden opgetrokken soundtrack (van de hand van componist en muzikant David Shea), is het narratief geïnspireerd door twee teksten uit romans van Don DeLillo: White Noise (1985) en Mao II (1991). Het zwaartepunt van D.I.A.L. H-I-S-T-O-R-Y is echter een onderzoek naar de representatie van het ‘reële’, naar hoe de massamedia berichten over nieuwsfeiten – in dit geval over terrorisme. Met het werk toont Grimonprez onder meer aan dat er een verschuiving plaatsvond: de ‘romantische’, heldhaftige terrorist uit de jaren zestig en zeventig is vervangen door een anonieme dreiging – als voorbeeld een bom in een koffer. Aan de vooravond van 9/11 kan dit tellen als analyse.

Een gelijkaardige conclusie schuift Grimonprez naar voren in Double Take, al bewandelt de maker hierin meer uitgesproken de – sterk vervaagde – grens tussen fictie en feitelijkheid. Daartoe doet Alfred Hitchcock als rode draad dienst. Sinds lang koestert Grimonprez een fascinatie voor de gedoodverfde ‘master of suspense’. Naar eigen zeggen vond hij op zijn zevende in de kast van zijn vader een boekje met een afbeelding van de regisseur. Niet wetende wie Hitchcock was, dacht de piepjonge Grimonprez dat het om zijn vader ging – iemand met een soortgelijke morfologie als Hitchcock.

Toch duurt het lang voor Grimonprez zijn interesse voor Hitchcock met het publiek deelt. Looking forAlfred (2004-05) is een hoogst gestileerde kortfilm/installatie waarin lookalikes van de beroemde filmmaker – waaronder zijn vader! – onder meer ronddwalen in het Paleis voor Schone Kunsten. Grimonprez hanteert daarin geen found footage – iets wat zijn andere werken zo kenmerkt – maar draaide alle beelden zelf. Stilistisch resulteert dat in een afgelikte beeldtaal die een reclame-esthetiek kruist met iconografische verwijzingen naar de schilderijen van Magritte. Inhoudelijk vinden we het project een pak interessanter. Dankzij het inzetten van verschillende ‘Hitchcocks’ gaat Grimonprez immers opnieuw op een van zijn stokpaardjes in. Zo verwart die zet niet alleen de kijker, ook deconstrueert de kunstenaar andermaal geslaagd onze notie van de ‘realiteit’.

Twee jaar later maakt Grimonprez Ron Burrage Hitchcock Double (2007), een werk waarin min of meer dezelfde thema’s worden bespeeld, al krijgt de dubbelganger/acteur uit de titel een centrale plaats toebedeeld. Retrospectief beschouwd is dat werk opnieuw een voorstudie voor Double Take. Tijdens de finale montages van die laatste film overleed Burrage echter schielijk. Hoewel de man de film nooit heeft gezien, vervult hij ook ditmaal een cruciale rol. Hij is gecast naast beeldmateriaal van de meester zelf, voornamelijk introducties uit de televisiereeks Alfred Hitchcock Presents – en zo veel meer.

Double Take opent met een nieuwsbericht over het fameuze ‘Kitchen Debate’, een ontmoeting op 24 juli 1959 in Moskou tussen de voormalige Amerikaanse vicepresident Richard Nixon en de Sovjetminister Nikita Chroesjtsjov. Destijds werd voor de American National Exhibition in een park een modern Amerikaans modelhuis gebouwd waarvan de Amerikanen claimden dat elke landgenoot zich dit kon veroorloven. Het was een met technische snufjes volgestouwd bouwsel dat het Amerikaanse kapitalisme representeerde. In de keuken van het huis liep de discussie tussen de twee leiders over de voordelen van hun respectievelijk economisch systeem – het kapitalisme versus het communisme – hoog op. Hoewel beide heren de ironie niet schuwden (legendarisch is bijvoorbeeld Chroesjtsjovs vraag of de Amerikanen ook een systeem hadden uitgevonden dat het eten in hun mond stak en het door de keel duwde), liep het ‘Kitchen Debate’ uit op een gezamenlijke beslissing: meer openlijk communiceren.

In de openingssequenties van Double Take kruist Grimonprez fragmenten van een nieuwsbericht en het eigenlijke debat met eigen opnames van dubbelgangers van Hitchcock, footage uit Alfred Hitchcock Presents, een nieuwsbericht over een vliegtuig dat op 28 juli 1948 crashte tegen de Empire State Building, en een statement: ‘They say that if you’ll meet your double, you should kill him.’

Dankzij Grimonprez’ onderhand kenmerkende postmoderne montage, die geen lineaire structuur volgt, schepen we in op een rollercoaster van gebeurtenissen, betekenislagen en inhouden. De grens tussen fictie en feit vervaagt steeds verder (ook de beelden en voice-overs van de echte Hitchcock en zijn dubbelganger Ron Burrage zijn moeilijk uit elkaar te halen) in dit werk dat enerzijds de geschiedenis van de Koude Oorlog traceert en anderzijds een opbouw analoog aan die van een thriller nastreeft.

Een ode aan Hitchcocks filmografie is het ook. Zo toont Double Take werken van de regisseur parallel aan historische gebeurtenissen: Topaz (1969) versus Fidel Castro, The Birds (1963) tegenover het hondje Laika in een baan om de maan. Ander beeldmateriaal, zoals de wederkerende en vrij hilarische reclameboodschappen voor instantkoffie, de atoombom en de strijd tussen West en Oost over de ontdekking van de ruimte, gaat hand in hand met het bovenvernoemde materiaal dat Grimonprez eerder rond Hitchcock draaide. Gepind op een soundtrack die populaire muziek mengt met nieuwsberichten, uitspraken van Hitchcock en zijn dubbelgangers (voor de stem tekende Mark Perry), muziek uit zijn films, enzovoort, drijft Double Take de spanning tussen het subjectieve en het wereldse steeds verder op.

Op de tentoonstelling Shot by Both Sides waarin Grimonprez’ vormelijk drukke, haast barokke werken geconfronteerd werden met het uitgesponnen, haast minimalistische werk van Pieter Geenen, presenteerde de kunstenaar overigens ook ‘Hitchcock’s Belly Button’. Dat interview met Karen Black, actrice in Hitchocks laatste Family Plot (1976) gaat in op het indianenverhaal dat de regisseur geen navel zou bezitten.

Maar nu gaat voor Grimonprez Hitchcock de kast in. Volgend jaar start hij met het werk aan een nieuwe film genaamd How to Rewind Your Dog. De film wil ingaan op de commercialisering van de wereld in de periode tussen november 1989 – de val van de Berlijnse muur – en 11 september 2001. Of zoals Grimonprez zijn motivering zelf uiteenzet: ‘We denken makkelijk dat het kapitalisme won, terwijl het misschien enkel een alternatief verloor. Er bestaan wel degelijk meerdere geschiedenissen en parallelle realiteiten. Precies daarop wil ik me concentreren.’

Regie: Johan Grimonprez. Met: Ron Burrage, Mark Perry (stem van Hitchcock). Storyboard: Tom McCarthy. Muziek: Christian Halten. http://www.doubletakefilm.com

KRIJG JE GRAAG ALTIJD ONS MAGAZINE IN JOUW BRIEVENBUS?
Abonneer je dan hier.

artikel
Leestijd 5 — 8 minuten

#119

01.12.2009

30.06.2008

Ive Stevenheydens