In DE SITCOM speelde DE HOE – die in zekere zin altijd een gedramatiseerde versie van zichzelf speelt – dat ze een Friends-achtige sitcom voor de televisie maakte. Een voorstelling over oppervlakkigheid, virtuoos gelardeerd met metatoneel, zelfcommentaar, ironie, duizelingwekkende omkeringen en spiegelingen. De ironie werd versterkt door het gegeven dat ze op het toneel speelden dat ze succesvol waren en dat in het echt ook werden: DE SITCOM werd een groot publieksucces.

In DE SITCOMEBACK onderzoekt de groep de keerzijde van dat succes. Het vertrekpunt is dat het de groep bijna fataal is geworden: ze hebben zich zo verloren in de komedie en het spel dat ze niet meer weten wie ze zelf zijn. Ze hebben zich mee laten voeren op de genereuze golven van de onophoudelijke live lachband van het publiek, tot het punt waarop spel en werkelijkheid niet meer van elkaar te onderscheiden zijn – de klassieke tragiek van de clown. De langste scene van de voorstelling is een therapeutisch gesprek tussen Natali, Willem, Greg, Peter en Ans, onder geduldige leiding van de twee jonge toneelspelers Julie Boellaard en Sweder de Sitter, die dit jaar als ‘jong collectief’ zich bij de gelederen van DE HOE hebben gevoegd.

Het gesprek is korzelig. Voortdurend ligt de ontsporing op de loer. Opeens wist ik wat de oorzaak was van mijn problemen, zegt Greg, wanneer hij het woord krijgt. Dat lachen de hele tijd. Hij heeft al twee weken niet gelachen, zegt hij, en hij voelt zich al een pak vrolijker. (Het publiek lacht.) Hebben wij onze ziel verkocht, vraagt Willem zich af. En zo ja, wiens ziel dan? Van de groep of van zichzelf?

“De zwaarmoedigheid vraagt veel van het publiek. Gewaagd is het, om zo bruusk met het contract te breken met de toeschouwer, die op basis van eerder werk bepaalde verwachtingen heeft.”

Hoewel het gesprek interessante bespiegelingen oplevert en zeker niet gespeend is van humor, is het soms tergend om aan te zien. Wie zin had om opnieuw meegesleept te worden in een doldwaze, intelligente, cultuurkritische slapstickshow komt bedrogen uit. DE SITCOMEBACK is trager, serieuzer, herhalend ook. De zwaarmoedigheid vraagt veel van het publiek. Gewaagd is het, om zo bruusk met het contract te breken met de toeschouwer, die op basis van eerder werk bepaalde verwachtingen heeft.

Maar het leuke en slimme aan de voorstelling, of “opstelling”, zoals ze het zelf eens treffend noemen, is dat de vorige alinea eigenlijk niet helemaal waar is. Of helemaal niet. Juist door te proberen alles anders te doen dan in DE SITCOM, tot aan de wijde broeken aan toe, blijft DE HOE heel dicht bij dezelfde vragen. Als ik me niet vergis herhaalt Peter zelfs woordelijk wat hij in DE SITCOM zei: “Zelfs als ik niet grappig ben, is dat om te lachen.” Maar waar dat toen precies de bedoeling was (‘Misschien moet ik dat eens wat duidelijker maken aan de mensen?’) is dat hier juist een probleem, en is dát wat hij wat duidelijker moet maken aan de mensen. Hij wil niet meer grappig zijn, hij wil eindelijk eens wat zeggen wat ertoe doet. En juist dat leidt tot geschater in de zaal, eerst voorzichtig, dan amechtig en luid, want het publiek begint te twijfelen of ook die woorden ironisch moeten worden begrepen.

© Koen Broos

© Koen Broos

© Koen Broos

© Koen Broos

Dat herhaalt zich bij Greg, die moeite heeft met de grote woorden in het gesprek – hij kan ze niet oprecht uitspreken – en in een poging eerlijker te zijn alles met zijn vingers tussen aanhalingstekens plaatst, “de ziel”, “de duivel”, en dus alsnog ironische afstand neemt. Wie zo hard probeert echt en eerlijk te zijn kan niet anders dan ironisch worden, is de tragische dialectiek van deze voorstelling. En hoe kan het ook anders dan dat de finale opnieuw uitmondt in een hilarische, razendsnelle deurenkomedie, al gaat er iemand dood en proberen ze dit keer écht om de deuren heen te lopen.

“Wie zo hard probeert echt en eerlijk te zijn kan niet anders dan ironisch worden, is de tragische dialectiek van deze voorstelling.”

Zo draait het onderzoek in DE SITCOMEBACK om dezelfde kwesties als in het eerste deel. Wat betekent het om authentiek te zijn? Wie ben je als je ‘echt’ bent? DE SITCOM was een radicaal statement omdat het suggereerde dat authenticiteit niet in de diepte, maar juist in de oppervlakte en het spel kon worden gevonden, zeker in de mediatiseerde samenleving van vandaag. De hedendaagse mens zoekt constant naar zijn eigen contouren en realiteit via het beeld en beeldschermen, via welke wij in de geconstrueerde, gestileerde levens van anderen staren. (Wie beweert dat sociale media draaien om het ‘ik’ omdat dat fenomeen het begrip ‘selfie’ produceerde, begrijpt niet werkelijk hoe sociale media werken.)

In DE SITCOMEBACK worden die vragen herhaald en leiden tot dezelfde antwoorden. Ans, die er glamoureus uitziet, kiest voor dezelfde strategie van het oppervlak. In glittermake-up vindt ze “een pantser om mij te kunnen tonen”. Het ernstige groepsgesprek leidt verder alleen maar tot bitterheid, herhalingen en eindeloze rabbit holes, waarmee ook hier de impasse wordt getoond van de mogelijkheid tot of uberhaupt het verlangen naar ‘jezelf’ zijn.

Die vraag wordt ook gesteld in de intermezzi, waarin popicoon Cher (steeds gespeeld door een andere acteur) dragartiest en professioneel Cher-imitator Chad Michaels ontmoet. Achter de schermen (we zien het duo via videoprojectie) gaan de dubbelgangers in gesprek.  Chad kijkt bewonderend op naar haar grote voorbeeld, die ze bijna volmaakt weet te imiteren, al blijft er altijd een verschil zichtbaar. Te mogen veranderen in iemand die nooit verandert, verzucht ze; dat is haar doel. Cher, wier leven en imago is toegewijd aan het ontsnappen aan de tijd dankzij tientallen chirurgische ingrepen, kijkt niet terug, ze kijkt gestreeld de camera in. Maar ook zij bewondert Chad. Ik kan alleen maar mezelf zijn, zegt ze, terwijl jij ook nog Chad bent. Precies in dat kleine verschil tussen Chad en Cher, daarin vindt Chad haar vrijheid, meent ze. Maar is Cher dan wel zichzelf, als haar totale voorkomen plastisch is opgerekt en strak gesneden? Wie is echt en wie is kopie? Het zijn boeiende vragen, maar de dialectiek ligt er hier dik bovenop en wordt explicieter besproken dan in de kale, directe groepsscenes. De slay verentooi, het showlicht en de videoprojectie brengen deze scenes bovendien dichterbij het universum van DE SITCOM.

“We zien een dramaturgie van het falen. Is dat omdat DE HOE zelf haar ziel heeft verkocht? Is het haar persoonlijke tragiek dat ze niet kan stoppen met ironisch te zijn? Of moeten we het breder zien, als het centrale probleem van theater?”

Wat DE SITCOMEBACK vooral zo fascinerend maakt is juist hoe totale omkering en het breken van het contract met het publiek uiteindelijk niet mogelijk blijkt. Hoe elke poging tot oprechtheid toch weer leidt naar de lol, het oppervlak, de frustrerende onontkoombaarheid van de zwiepende deuren. We zien een dramaturgie van het falen. Is dat omdat DE HOE zelf haar ziel heeft verkocht? Is het haar persoonlijke tragiek dat ze niet kan stoppen met ironisch te zijn? Of moeten we het breder zien, als het centrale probleem van theater? Of nog breder: zitten we allemaal vast in een spiegelpaleis, wat Byung-chul Han ‘de hel van het gelijke’ noemt?

Met die ernstige vragen stuurt DE HOE ons naar huis, en ontkomt dan toch aan haar eigen echec.

© Koen Broos

De speellijst van de voorstelling vind je hier.