‘Natuurgetrouw’ – Guy Cassiers / Nieuw Vlaams Theater

Bart Patoor

Leestijd 4 — 7 minuten

De odyssee van Guy Cassiers

Guy Cassiers is eigenlijk graficus, maar heeft sinds geruime tijd in theater een uitverkoren middel gevonden om wat hij te zeggen heeft mee te delen. Hij was voor het eerst te zien in de AKT-productie Geruchten (1981) waarin hij de hoofdrol speelde. Vervolgens creëerde hij zelf onder andere Kaspar (1982), Tristan (1983), De ontmoeting (1983) en De cementen tuin (1984).

Zoals bij weinig andere theatermakers hier te lande zijn deze producties stuk voor stuk en consequent de uitdrukking van een zeer individuele zoektocht die zowel Cassiers’ persoonlijke als artistieke bekommernissen toont. Centraal in elk stuk staat de eenzaamheid van het individu in werelden die hem vreemd, vijandig of onbegrijpelijk zijn.

In Diesem Traum ohne Grenzen und Farben (november 1984) en Natuurgetrouw (eigenlijk gecreëerd voor de Antwerpse Theaterpromenade in mei 1984, maar opnieuw in première gegaan eind december 1984 bij het NVT) zetten deze odyssee van de eenzaamheid voort en voegen er, vooral in Natuurgetrouw een extra dimensie aan toe.

Uitgangspunt voor In Diesem Traum... is de tekst van Arnold Schönberg Erwartung uit 1911. Schönberg wordt beschouwd als één der voortrekkers van het expressionisme in de muziek.

Erwartung is zijn eerste en minst bekende monodrama dat door de experimenten met totale systemen en het zoeken naar nieuwe bronnen van harmonie en dissonanten in conflict kwam met het academisme en de traditionele harmonieleer. De tekst van Marie Pappenheim, een dokter in de geneeskunde, is een monoloog van een vrouw die verloren loopt in een bos, op zoek naar haar geliefde. Zij struikelt over een lichaam, dat het lijk van haar minnaar blijkt te zijn. De suggestie dat zij hem zelf vermoord heeft is onderhuids aanwezig.

De uitwerking van dit gegeven legt het accent op de eenzaamheid van het individu tegenover zijn eigen emoties en innerlijk leven. Hiervoor hanteert Cassiers een stijl die erg aanleunt bij het expressionisme van Schönbergs Erwartung, waar de muziek de uitdrukking wordt van het ‘ik’ van de kunstenaar, veel meer dan van de betekenis van de tekst. Op dezelfde manier wordt in In Diesem Traum... de scenische vormgeving de uitdrukking van de innerlijke angst van het personage terwijl de tekst bijna neutraal, zuiver en bovendien via een microfoon gesproken wordt. Het subtiele spel van licht dat de speelruimte en de acteur vervormt, onthult en ongrijpbaar maakt drukt veel meer de psychologische en emotionele toestand van het personage uit dan de verbale en lichamelijke actie. Het beeld dat hierdoor ontstaat is dat van een figuur die zich verstandelijk, maar eindeloos verlaten voortbeweegt doorheen zijn innerlijke omgeving die hem ontsnapt, die hij niet begrijpt en communiceerbaar kan maken.

De afstand tussen het koele woord en het ‘hete’ beeld creëert een leegte, een pijnlijke onmacht en een verlangen naar dialoog. Dit verlangen wordt nog duidelijker en onvermijdelijker als tegen het einde van het stuk het beeld wegvalt en Cassiers, zonder microfoon, vlakbij een kaal lichtpuntje gaat staan en zijn tekst vervolgt. Zonder bescherming en met de leegte rondom zich stelt hij zich hier het meest kwetsbaar op. Innerlijk en uiterlijk, woord en emotie, omgeving, personage en acteur vallen uiteindelijk samen in een soort niemandsland. De theatrale vorm is doorprikt en weggevallen. Wat overblijft is een over- en uitlevering van zichzelf. Een verlangen naar ontmoeting.

Thematisch, vormelijk en structureel leunt In Diesem Traum... heel duidelijk en nauw aan bij vorige producties van Cassiers: overwegend monodrama’s waarin het acteerwerk zich voornamelijk uitdrukte in het stemgebruik, waarin het beeld een erg belangrijke suggestieve rol speelde en die telkens gesitueerd waren in andere, aparte en sterk bepalende ruimtes.

Natuurgetrouw behoudt een aantal van deze elementen (ruimte, acteertechniek) maar wijkt op andere gebieden sterk af van het vroegere werk. Inhoudelijk zet deze productie die stap verder waartoe het einde van In Diesem Traum... uitnodigde, maar net niet kwam, namelijk de ontmoeting, de confrontatie. Na op verschillende manieren de menselijke solitude te hebben veruiterlijkt, plaats Guy Cassiers haar nu voor het eerst binnen een concrete situatie tussen zichzelf en iemand anders. Waardoor ze tastbaar en herkenbaar wordt.

Gebaseerd op The Birthday Party van Harold Pinter, toont Natuurgetrouw de confrontatie tussen vader en zoon ter gelegenheid van vaders verjaardag. Typisch voor Guy Cassiers, bij wie de grens tussen personage en eigen persoonlijkheid altijd bijzonder vaag is, speelt hij het stuk ook met zijn eigen vader (Jef Cassiers). Fragmenten uit Pinter worden vermengd met eigen familiale herinneringen tot een onontwarbaar kluwen van waarheid en fictie. Theater dat dicht op de huid zit, dus.

De donkere draad doorheen het geheel is in feite het failliet van het menselijk contact, het onvermogen tot communicatie. Vader en zoon zitten gevangen in hun eigen val. Ze spreken woorden die niet begrepen worden. Hun angst zichzelf te verliezen doet hen naar herinneringen grijpen die vervalst zijn en ontmaskerd. De familiale band is een pijnlijke hypocrisie die zich uit in het elkaar raken op de meest tere punten.

Beide acteurs spelen heel dicht bij wie ze zelf zijn. Jef Cassiers acteert gevoelvol, emotioneel, spreekt slordig en half dialectisch, beweegt wild en ongecontroleerd. Guy Cassiers verwoordt zichzelf, naar gewoonte, zorgvuldig, weloverwogen, in onberispelijk Nederlands. Zijn gebaren zijn schaars en houterig. Hij acteert ‘slecht’. Hun verschil in stijl is de uitdrukking van hun verschil in denken en voelen. En hoezeer ze ook hun wil elkaar te begrijpen in de weegschaal werpen, op geen enkel moment zijn ze in staat dit verschil op te heffen.

Deze confrontatie met elkaar en met zichzelf wordt bovendien in zijn volle naaktheid getoond. Geen fascinerende vormgeving, geen microfoons en geen duidelijke grens tussen theater en werkelijkheid. Het publiek zit dicht rondom de twee spelers die in hun woorden, gebaren, in het scheuren van een krant of het roeren van de koffie en vooral in de stiltes en de blikken die al of niet gewisseld worden, het volle gewicht van hun eigen eenzaamheid met elkaar laten botsen. En dit met een overgave en een eerlijkheid die naar de keel grijpt.

Natuurgetrouw is duidelijk een stap verder in de evolutie van Cassiers’ werk. De vormgeving is anders dan reeds bekend, de thematische bekommernis wordt verruimd en het monodrama wordt dialoog. Maar de meest fundamentele constante in heel zijn oeuvre totnogtoe blijft bewaard, ook in deze eerlijkheid, die niet wil verhullen, opblazen of choqueren, maar die een theater creëert uit noodzaak.

Je leest onze artikels gratis omdat we geloven in vrije, kwalitatieve, inclusieve kunstkritiek. Als we dat willen blijven bieden in de toekomst, hebben we ook jouw steun nodig! Steun Etcetera.

artikel
Leestijd 4 — 7 minuten

#84

15.12.2002

14.03.2003

Bart Patoor