© Océan Seyer

Leestijd 5 — 8 minuten

Cuqui Jerez – Magical and Elastic

Naar de nulgraad van communicatie

Een abstract totaalspektakel waar geen einde aan lijkt te komen, zo kan ik Magical and Elastic van Cuqui Jerez het beste samenvatten. Ruim twee uur en een half dompelt Jerez ons onder in haar felgekleurde wereld waar pluimpjes en pingpongballen uit de lucht vallen en de muziek klinkt als een langgerekte intro van een nummer dat nooit  echt begint. Het is een radicaal, zelfs provocatief theatraal voorstel dat de helft van de aanwezige toeschouwers gaandeweg de zaal uit jaagt. Wat hebben de zittenblijvers aan deze vervreemdende combinatie van te veel en te weinig?

De voorstelling begint met een witte bol die wordt geprojecteerd op het zwarte doek dat de scène van de tribune scheidt. Minutenlang is een geprogrammeerde choreografie van een spot die heen en weer beweegt het enige wat je te zien krijgt. Het is een speelse openingsscène die al meteen een sleutel meegeeft voor de rest van de voorstelling: we zullen een theater krijgen dat teruggebracht wordt tot minimale gestes en repetitieve bewegingen. Net op het moment dat je denkt dat de hele voorstelling uit de dansende spot zal bestaan, gaat het doek toch open. Het hele stuk speelt met dit soort timing: een scène zo lang uitrekken dat je als kijker van verveling in acceptatie belandt, om dan bruusk te schakelen naar iets anders. 

De scenografie is eenvoudig. Een blauw tapijt bedekt het podium, een witte achterwand fungeert als canvas waar met gekleurd licht op geschilderd wordt. Een tennisnet staat uitgekiend achteloos diagonaal op het speelvlak. De vijf personages die tot deze leefwereld behoren, dragen vleeskleurige, nauw aansluitende kostuums, zilver blonde pruiken, pastelkleurige sokken en hippe sneakers. Doorheen de voorstelling trekken ze soms extra kledingstukken aan en weer uit, maar deze tweede huid vormt hun basisuniform.

Aanvankelijk bewegen de performers nauwelijks. Langzaam beginnen ze te stretchen en ter plaatse te trappelen, bewegingen die de hele voorstelling lang zullen terugkomen. Verspreid over de vloer liggen microfoons. Nu en dan neemt een van hen er een op om een stuk van een lied te zingen, op een volume dat zelfs versterkt nauwelijks verstaanbaar is. Er hangt een gelaten sfeer. De spelers investeren wel in wat ze doen, maar van overgave is geen sprake. Telkens blijft er een afstand tussen de acties die ze uitvoeren en wat dit met hun lichaam doet. Hun gezichtsuitdrukkingen zijn neutraal, hun blik zoekt die van de toeschouwer niet op. De bewegingstaal is minimalistisch, bij momenten zelfs koud. Ondertussen zijn er ontelbare lichtwissels en er is vrijwel voortdurend muziek of geluid te horen. Het is als kijker hard werken om bij het materiaal te blijven, want hoewel je naar een mooi vormgegeven universum kijkt, communiceert Magical and Elastic niet veel meer dan herhaling, verslagenheid en verveling. De performers zitten vaak neer op de grond, kruipen over het tapijt of hangen ergens rond tussen coulissen en speelvlak. Op een paar solistische energiestoten na, is het tempo te vergelijken met honing die van een lepeltje druipt.

Er is geen sprake meer van een beeldenstorm en figuren die zich daartoe moeten verhouden. De wezens op het blauwe tapijt zijn de verzadiging al ver voorbij, zo overprikkeld dat ze op een soort nulgraad van communicatie zijn beland. 

Magical and Elastic is een voorstudie voor Las Ultracosas, een voorstelling van Jerez uit 2019, die we nu als op zichzelf bestaand werk te zien krijgen. Beatriz Jerez, nu bekend als Cuqui, werkte in de jaren negentig als danseres en performer. In 2001 begon ze haar eigen choreografisch werk te ontwikkelen. Vandaag tourt ze internationaal met haar voorstellingen. Naar eigen zeggen wil Jerez het punt opzoeken waarop taal en esthetiek zweven tussen betekenis en afwezigheid daarvan. Tijd ontvouwt zich als een landschap in haar werk, schrijft ze. Jerez slaagt in haar opzet: het is in Magical and Elastic zoeken naar inhoud door de zuinige eindjes die je aangereikt krijgt aan elkaar te knopen. De voorstelling lijkt zich af te spelen in een post-informatie wereld. Er is geen sprake meer van een beeldenstorm en figuren die zich daartoe moeten verhouden. De wezens op het blauwe tapijt zijn de verzadiging al ver voorbij, zo overprikkeld dat ze op een soort nulgraad van communicatie zijn beland. 

De scène die het meeste tekst bevat, is een aaneenschakeling van kleine stukjes absurde stand-up, opnieuw weinig begeesterd gebracht. Je waant je in een Dada-cabaret wanneer de zoveelste iteratie van dezelfde mop over twee soorten hormonen die elkaar tegenkomen wordt verteld. Er wordt gelachen, het publiek lijkt blij met wat talige handvaten. Valt er in deze fragmentarische monologen een inhoudelijke lijn te ontwaren? Niet echt, het lijkt meer te gaan om de actie van het spreken dan om wat er gezegd wordt. Toch voelt de voorstelling niet cynisch of ironisch. De radicaliteit waarmee Jerez vorm- en spelkeuzes maakt, is doorleefd en houdt het werk samen. Dit is theater voor doorwinterde kijkers, of zelfs voor wie zelf theater maakt. De methodiek van het spelen met verwachtingen en de niet-narratieve dramaturgie is de enige echte rode draad. Magical and Elastic is performance die over performance gaat.

Het gebruik van tijd in deze voorstelling zorgt voor een intense fysieke en mentale ervaring. Je voelt je bij momenten gegijzeld door de onvoorspelbare opbouw. Op een gegeven moment dacht ik zelfs: als we niet collectief beslissen om gewoon te applaudisseren, gaan ze eeuwig door. De meeste toeschouwers hebben het op het moment dat die gedachte in me opkomt al opgegeven. Ook daarin zit een theatrale spanning: nadat de eerste het heeft aangedurfd om weg te gaan, volgt een soort stilzwijgende bemiddeling: hoe lang houd jij het uit? Ondertussen is er bitter weinig te zien. Op een gegeven moment zijn van kleur veranderende lichtvlakken, flarden popsongs en gordijn dat op en neer gaat simpelweg uitverteld. 

Toch is de voorstelling op een complexe manier genereus. Wanneer je je overgeeft aan de trip waarop Jerez je meeneemt, kom je in een parallelle wereld terecht waar andere regels gelden over hoe lang iets mag duren of hoe entertainend iets moet zijn. Jerez wendt alle theatrale middelen aan om je te laten nadenken over wat theater eigenlijk is. Waarom komen we samen om stilzwijgend naar iets te kijken tot het moment dat ons duidelijk wordt gemaakt dat we mogen klappen en op mogen staan? Zijn we vastgeroest in wat we van een avond in het theater verwachten? 

Zijn we vastgeroest in wat we van een avond in het theater verwachten? 

Op een gegeven staan de twee vrouwelijke spelers voor het gesloten doek in een volgspot. “ENCORE! ENCORE!” schreeuwen ze, “A GAUCHE, A DROITE, DESSOUS, DESSUS!”. Ze lijken te beschimpen hoe graag we willen dat onze blik wordt gestuurd, hoe we duidelijkheid wensen over waar we naar moeten kijken en wat het betekent. Maar het theater als apparaat heeft zoveel mogelijkheden om dat soort verwachtingspatronen net te verstoren. Dat doet Jerez compromisloos, wat voor een toeschouwer niet altijd aangenaam is. 

En toch, als ik de zaal verlaat, trilt mijn hele lichaam. Ik kan nog niet plaatsen wat ik net heb meegemaakt, maar ik weet wel dat er straf vakmanschap en overtuiging uit spreekt. Magical and Elastic doet me stilstaan bij iets wat ik al heel vaak heb gedaan, en als vanzelfsprekend ben gaan beschouwen: braaf in het donker naar iets kijken en er achteraf wat van vinden. Daar neemt Jerez geen vrede mee. Onverschilligheid bestaat niet bij dit werk, je wordt gedwongen op de een of andere manier te reageren. Zo laat ze tegelijkertijd het potentieel en de eindigheid van theater zien: het bestaat slechts bij gratie van zij die ernaar kijken. Als toeschouwer heb je wel degelijk een verantwoordelijkheid: om net als de kunstenaar het achterste van je tong te laten zien. 

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#166

01.12.2021

14.03.2022

Simon Baetens

Simon Baetens behaalde een master Drama op KASK School Of Arts en is lid van de kleine redactie van Etcetera. Hij werkt als dramaturg, journalist, recensent en performer.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!