© Stine Sampers

Lara Staal

Leestijd 6 — 9 minuten

Crisistoneel

Kan kunstkritiek meer zijn dan de mening van een professioneel recensent? In een nieuwe maandelijkse column laten curator/schrijver Lara Staal en theatermaker Freek Vielen (De Nwe Tijd) afwisselend hun licht schijnen op een topic dat hen bezighoudt.

Hoe ziet een column eruit over een theatervoorstelling of, in de woorden van Etcetera, ‘over een esthetische ervaring’ in een wereld zonder voorstellingen? En niet alleen in een wereld zonder voorstellingen, maar in een wereld zonder menselijke bijeenkomsten tout court? Zonder publiek, zonder optredens, zonder tribunes, zonder theaters? Zonder cafés, restaurants, musea, sporthallen en dierentuinen? Zonder internationaal reisverkeer? Zonder fysieke intimiteit op partners, kinderen en misschien zeer nabije vrienden na?

Is dit een wereld die bepaald wordt door afwezigheid, leegte en terugtrekking? Onmogelijk te beschrijven of in beelden te vatten omdat het leven zich grotendeels buiten de publieke ruimte afspeelt, in kleine huiselijke mise-en-scènes achter gesloten deuren en gordijnen?

Of kunnen we onze wereld ook opvatten als één grote choreografie? Als een serie beelden die we al kenden uit dystopische sciencefictionfilms waarin volkeren bedreigd worden door allerhande epidemieën? Een 24/7-performance van wereldleiders die achter hun speciaal voor de gelegenheid opgeruimde bureaus het volk toespreken en de huidige crisis vergelijken met een oorlog? Een strijd tussen verschillende narratieven vechtend voor hun eigen gelijk?

Een gekend script

Vergelijkingen met theater, performance, film en fictie volgen elkaar in sneltempo op om de huidige staat van de wereld te beschrijven. Naomi Kleins reactie op de coronacrisis kreeg de kop: ‘We know this script’, al stelt ze vast dat ‘het einde van dit verhaal nog niet geschreven is’. Een doorwrocht artikel van The Guardian met de titel ‘We can’t go back to normal’ eindigt met de woorden: ‘We’re not watching a movie: we’re writing one, together, till the end’.

In deze tijden van crisis lijken we pas goed te zien hoe nauw realiteit en fictie met elkaar verbonden zijn. Wat leek op een wereld gedomineerd door één enkel scenario van eindeloze groei en beweging, blijkt van de ene op de andere dag drastisch te kunnen veranderen. Sinds kort ben ik verhuisd naar een klein dorpje, 30 kilometer boven Amsterdam. Als ik naar buiten kijk is alles nog hetzelfde; ik zie dezelfde schapen, boerderijen en bomen (weliswaar sinds kort in bloei) die zich allemaal nog precies zo gedragen als voor de crisis. Tegelijkertijd is niets meer hetzelfde omdat het narratief radicaal veranderd is. Omdat een onzichtbare realiteit – virussen zijn vele malen kleiner dan andere micro-organismen – door middel van taal en beelden tot uitdrukking is gebracht en we ons allen onder hetzelfde script geschaard hebben.

Het verhaal dat we collectief onderschrijven en waardoor we bijna zouden kunnen denken dat we allemaal in dezelfde boot zitten is dit: er heerst een epidemie, iedereen kan geïnfecteerd zijn, dus we blijven zoveel mogelijk binnen om de kans anderen te besmetten te minimaliseren. Maar een crisis als deze staat zelden alleen op zichzelf en dwingt ons vragen te stellen over de wereld zoals die er tot voor kort nog uit zag.

© BSR Agency

Het woord ‘crisis’ komt etymologisch voort (zoals wij theaterkenners als geen ander weten) uit het Griekse ‘krísis’ dat ‘onderscheid’ of ‘beslissing’ betekent. In het aristotelische model bevindt de crisis zich vlak voor de climax en verwijst het naar het moment dat de chaos het grootst is en de protagonist een beslissing moet maken. Crisissen geven de geschiedenis vorm. En momenten van shock, aldus Naomi Klein, zijn wispelturig: ‘We either lose a whole lot of ground, get fleeced by elites, and pay the price for decades, or we win progressive victories that seemed impossible just a few weeks earlier.’ Een crisis dwingt ons onderscheid te maken en tot een beslissing te komen die uiteindelijk de ‘climax’ en ‘inlossing’ zal bepalen, om maar in de theaterterminologie te blijven.

© Steffen Kugler / AP Photo / dpa

Meerdere stemmen benadrukken de overeenkomsten tussen de coronacrisis en de klimaatcrisis. Pandemieën zijn een logisch gevolg van de continue beweging van mensen en goederen en de steeds naderende relatie tussen (wilde) dieren en mensen. Het steeds verder inperken van de leefruimte van dieren in het voordeel van de mens sluit aan bij de ecologische uitroeiing van onze planeet die we vanaf de industriële revolutie gestaag hebben in gezet. Zowel de corona- als de klimaatcrisis vereisen een radicaal andere manier van leven en kunnen alleen bereikt worden door internationaal samen te werken. Beide zijn ook het gevolg van het globale kapitalisme waarvoor wetenschappers ons al jaren waarschuwen maar waarvan we niet in staat bleken ernaar te luisteren, laat staan te handelen.

Ook het veel gedeelde artikel van Yuval Noah Harari (‘The world after coronavirus’) legt de nadruk op het maken van de juiste keuze: ‘Humanity needs to make a choice. Will we travel down the route of disunity, or will we adopt the path of global solidarity?’ We beginnen te begrijpen dat we niet meer zullen terugkeren naar ‘business as usual’ en dat ‘going back to normal’ precies het probleem is. Maar de strijd om wie de eindregisseur van dit wereldtoneel zal worden, is nog lang niet beslecht.

Globale solidariteit

Leidt dit script tot een totalitaire surveillancesamenleving? Een paar dagen geleden was op de NRC te lezen dat Britse onderzoekers stellen dat het virus het snelste in te dammen is via een traceerapp op onze smartphones. Iets dat in China en Zuid-Korea al geïmplementeerd is. Of ontdekken we nu juist dat een oproep tot solidariteit en verantwoordelijkheidsgevoel vele malen effectiever is om mensen beslissingen te laten maken die ten goede komen aan het grotere geheel? Nederland scoorde wat dat betreft nogal slecht met het povere ‘let een beetje op elkaar’. Overigens was niet alleen qua taalgebruik Nederland een teleurstelling, ronduit beschamend is de afwijzing van de ‘coronabonds’, een EU-breed steunpakket voor de landen die het meest onder het virus te lijden hebben, en de manier waarop Nederland geen kans onbenut laat de zuidelijke landen onder de neus te wrijven dat ze hun overheidsfinanciën niet op orde hebben. Schaamteloos voor een land dat nog steeds fungeert als ‘taxhaven’ voor vele multinationals en tegelijkertijd steun hoopt te krijgen van andere landen voor het gebrek aan intensivecarebedden…

© AFP

Naast het vraagstuk over gedrag afdwingen of aanspreken op de verantwoordelijkheid van de burger ligt een ander belangrijk dilemma: Hebben we te maken met een scenario dat, na een tijdperk van accumulatie van internationaal verkeer van goederen en mensen, onomkeerbaar afstevent op gesloten natiestaten en lokale isolatie? Of leert Covid-19 ons eindelijk hoe globale solidariteit eruit zou kunnen zien?

© KK SHAM/The Star

Het is niet alsof de scenario’s voor een eerlijkere, rechtvaardigere samenleving niet allang klaarliggen. Gelijke toegang tot gezondheidszorg, een economie gebaseerd op een eerlijke verdeling in plaats van winst, andere (vertraagde) manieren van reizen, voedsel verbouwen en consumeren… de ideeën liggen voor het rapen. Initiatieven als The New Green Deal, Extinction Rebellion, Black Lives Matter, Occupy; ze komen allemaal tot dezelfde conclusie. Want hoewel we zouden kunnen zeggen dat dit de tijd is voor radicale empathie omdat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten, is niets minder waar. Waar het voor de één een moment van welkome contemplatie is en hernieuwd contact met gezinsleden, betekent het voor de ander slapeloze nachten vanwege financiële onzekerheid, of erger; vechten voor je leven zonder onderdak en slachtoffer worden van een dubbele racistische agenda.

© AFP

Opnieuw zijn vluchtelingen de grootste verliezers, want na gedwongen vertrek vanwege conflict, klimaatverandering of schaarste arriveren ze, na een traumatische tocht, in EU-staten die hen niet alleen bestempelen als gelukszoekers maar nu ook als een direct gevaar voor de gezondheid van haar burgers… Het is moeilijk in de manier waarop we mensen aan hun lot overlaten in Moria, waarbij de Europese Commissievoorzitter Von der Leyen Griekenland bedankte het schild van Europa te zijn, geen bewijs te zien van een teruggekeerde vorm van fascisme.

Spreken met één geluid

Dit wereldtoneelstuk kent vele spelers en regisseurs. Het is niet te voorspellen welk script we uiteindelijk zullen volgen, maar de huidige crisis zal een beslissend moment zijn, zoveel is zeker. De grote vraag is hoe wij mensen, burgers, maar ook theatermakers en kunstenaars, kunnen bijdragen aan de uiteindelijke vertelling die geschiedenis zal schrijven. Hoe krijgen we onze interpretaties over de huidige crisissen en oplossingen zo goed mogelijk voor het voetlicht?

Geen gemakkelijke opdracht in tijden van sociale afstand. Want wie zijn wij theatermakers zonder het publieke domein? Toch is dit niet het moment om nostalgisch te zijn over het gemis aan livecontact. Als creativiteit een van de kwaliteiten is die we onszelf toeschrijven, moeten we antwoorden kunnen vinden op hoe we ons nu kunnen inzetten voor een betere wereld.

Een ramp verstoort de normaliteit en maakt het mogelijk alternatieve werelden te ontwaren. Juist nu zijn mensen bevattelijk voor een ander scenario dan hetgeen we tot voor kort nog volgden. Laten we allemaal, hoe klein of groot ook, proberen woorden te geven aan deze tijd en gezamenlijk meeschrijven aan deze liveperformance van de werkelijkheid. Koste wat het kost moeten we een toekomstig scenario van een volledig in zichzelf gekeerde samenleving die mensen van buiten systematisch als vijand ziet, zijn eigen burgers bespiedt, de markt laat prevaleren over volksgezondheid en weigert zorg te bieden aan kwetsbare mensen zien te vermijden.

Het gaat er niet om wat we nog individueel in deze coronacrisis vanuit onze huiskamers voor elkaar kunnen krijgen. Het politieke bevindt zich in wat we collectief kunnen doen. Ook in tijden van sociale afstand moet het mogelijk zijn vanuit een groter geheel te handelen. Dat kan bestaan uit balkonoptredens, boodschappen doen voor anderen of onderdak regelen voor daklozen, maar ook uit woorden geven aan deze crisis om zo samen voor dezelfde lezing van het huidige verhaal te strijden.

De verschuiving van ‘ik’ naar ‘wij’ kunnen we alleen samen mogelijk maken. Juist nu gaat het erom onze individuele stemmen te verstommen en te spreken met één geluid: wij eisen dat de toekomst in het teken zal staan van internationale solidariteit, van ecologisch herstel, van sociale vangnetten voor de mensen die het nodig hebben en van investering in scholing, gezondheidszorg en publieke voorzieningen. Niets meer en niets minder. En laten we dat net zo lang herhalen totdat dit collectieve verhaal werkelijkheid is geworden.

KRIJG JE GRAAG ALTIJD ONS MAGAZINE IN JOUW BRIEVENBUS?
Abonneer je dan hier.

column
Leestijd 6 — 9 minuten

#160

15.03.2020

14.05.2020

Lara Staal

Lara Staal werkt als curator, schrijver, onderzoeker en theatermaker.