Tientallen voorstellingen hebben we de jongste twintig jaar gezien waarin consumptiedrift, overproductie en roofkapitalisme gelaakt werden door ze bij naam te noemen of er de extreme gevolgen van uit te smeren, met een stoet aan gewichtige denkers van Adorno tot Žižek. Al die voorstellingen bouwden op hetzelfde geloof: als we het kapitalisme nog eens goed ontmaskeren, of we duiden het met slimme woorden, of we spreken mensen expliciet aan op hun betrokkenheid, dan werken we hopelijk mee aan verandering. Onthulling werd de bevoorrechte strategie van de afgelopen kwarteeuw. Op de schaal van maatschappelijk engagement schoof de wijzer ook meer en meer van ‘showing’ naar ‘telling’.

Daarom voelt BULK van Wunderbaum zo uitzonderlijk, zo outstanding. Deze voorstelling legt helemaal niets uit, beroept zich niet op theorie, neemt ook niet expliciet een standpunt in. Ze valt terug op strategieën die naar mijn indruk steeds schaarser worden op onze podia. Strategieën die herinneren aan een tijd in theater waarin radicale uitgangspunten ook radicaal doorgetrokken werden in de vorm, om zo vooral door hun effect op het publiek iets mee te delen. Die verhouding tot de zaal is dus cruciaal, maar niet noodzakelijk amicaal. Wunderbaum daagt ons gerieflijke kijken uit door hun tekst volledig uit te legen en onze kostbare tijd net vol te stouwen en uit te lengen via de moeder van de irritatie: de oneindige herhaling. We krijgen geen waar voor ons geld. En dat is precies het punt van deze voorstelling. 

“We krijgen geen waar voor ons geld. En dat is precies het punt van deze voorstelling.” 

Van graan tot methaan

Nochtans begint BULK heel herkenbaar hedendaags: stemmig en documentair. De bruinroestige herstellingswerf van IDP Shipyard waar de voorstelling op Theater Aan Zee is neergepoot, met uitzicht op de hele Oostendse haven, sluit als een fleurig zomerkleedje aan op het onderwerp van de voorstelling: de hele mondiale overzeese logistiek van laden en lossen, opslag en overslag, transit en transport, cargo en containers. Een open container werd ook het enige decorstuk, waarin de Duitse muzikanten Moritz Bossmann en Wilhem Hinkel bijna de hele voorstelling lang sound en deuntjes (van Bossmann) produceren op drum, keyboard en elektrische gitaar. 

Op en top site-specific is ook de opening, die na de Rotterdamse premièrereeks in mei en juni vlot vertaald werd naar Vlaanderen: een directe verbinding met het controlecentrum voor alle in- en uitvaart voor de Belgische kust, dat loodsen afvaardigt op reuzenschepen met een laadcapaciteit tot 24.000 containers. Met walkietalkies geven Walter Bart, Wine Dierickx, Matijs Jansen, Maartje Remmers en Marleen Scholten de indruk dat ze rechtstreeks praten met de dame die daar achter de knoppen zit en die hen inwijdt in wat er vanavond zoal op de planning staat op de Noordzee. Mocht er met dat loodsen iets fout lopen, dan zou dat de hele just-in-time economie instant blokkeren en miljoenen kosten. Tot aan het slot zal het krakende communicatieverkeer van het controlecentrum met al die schepen trouwens hoorbaar blijven op de achtergrond, als een knisperende soundtrack from reality, die elke artistieke tegenbeweging continu relativeert. 

Wat doe je als kunstenaar met die wetenschap, met dat eeuwig doorgaande geratel van het kapitalisme? Op de voorgrond kiest Wunderbaum ervoor om vooral het absurdisme ervan te laten voelen. De volle negentig minuten die volgen zijn samen te vatten in één zin: BULK somt simpelweg op welke producten er allemaal binnen- en buitenvaren via onze havens, om er uiteindelijk meer en meer liedjes en choreografietjes van te maken. Even denk je nog dat het gewoon een tweede scène is, wanneer het vijftal losjes begint te associëren op basisstoffen zoals staal, graan, fruitsappen en methaan. Er komt alleen geen einde aan. Een stroom aan producten, onderdelen, detailhandel, commodities, variaties op commodities en van lieverlee ook alle soorten meel, speelgoed, airbags, badkamerstuff, wol, exotisch fruit, geneesmiddelen, keukengerief, telecom… blijft maar aanzwellen. Hoe specifieker de details, hoe meer je de lege kern van het kapitalisme gaat doorvoelen: de continue nevenproductie van onnodigheden. 

“Hoe specifieker de details, hoe meer je de lege kern van het kapitalisme gaat doorvoelen: de continue nevenproductie van onnodigheden.”

Wunderbaum wisselt het ware in voor de waar als onderwerp van theater, en waarachtigheid voor waar-achtigheid als hoger streven. Precies zoals ons hele westerse systeem dat heeft gedaan. Ook voor het verloop van de voorstelling – want dat is er wel degelijk – valt het collectief terug op de meest vertrouwde én doortrapte van alle commerciële strategieën: je basisproductie eindeloos variëren in subtiele differentiaties, in steeds nieuwe leuke verpakkingen. Wunderbaums opsomming krijgt nu eens de vorm van een wedstrijdje vrije improvisatie rond thema’s als ‘yogaproducten’, dan weer van een rap op petrochemische stoffen en hun (totaal niet) poëtische namen of van een groepsdansje met verkeersbewegingen (zoals snel met je voorarm cirkelen terwijl je andere arm gestrekt de richting aangeeft: gas geven!). De kostumering wisselt van vintage aerobics-pakjes voor de juiste esthetiek bij alle uitputting, tot uiteindelijk zwarte kostuumvesten als voor een begrafenis.

© Fred Debrock

© Fred Debrock

© Fred Debrock

© Fred Debrock

“Wunderbaum wisselt het ware in voor de waar als onderwerp van theater, en waarachtigheid voor waar-achtigheid als hoger streven.”

Totale en totalitaire wereldorde

Al die minimale theatrale en muzikale variaties moeten helpen om ons te blijven entertainen, terwijl verveling wel de grondtoon van de voorstelling blijft uitmaken. Die spagaat werkt even lekker als vervreemdend: precies de combinatie van gevoelens die ook onze eigentijdse koop- en verbruikslust zo typeert. Bijna naïef blijft het vijftal doorgaan, met ritme als essentiële verkooptruc. Soms gaat het snel, soms even trager, maar steeds glijdt de voorstelling uiteindelijk weer in zijn uitputtende refrein als in een vaste groef: het eindeloos blijven noemen van producten. 

Artistieke arrogantie of geniale slimmigheid? Net wanneer de eerste toeschouwers geïrriteerd de tribune verlaten, doet Wunderbaum de slinger voor mij definitief overslaan naar de tweede optie, doordat het ook inhoudelijk licht gaat variëren in hun opsomming. Remmers en Scholten dwalen af naar hebbedingen die totaal van het padje af zijn, zoals elektrische houten lepels. Op dezelfde onschuldige toon passeren ineens ook oorlogstuig en antimigratie-surveillance de revue. Scholten zingt in het Portugees een portret van ene Jorge die in Brazilië zijn eigen geliefde regenwoud gaat neerhakken om in buitenlandse loondienst veevoeders voor Europa te helpen verbouwen. En Jansen lijst met hoge melodieuze falset allerlei vals verpakte waren op die immense wereldreizen maken, vóór alle afval finaal naar Italië wordt verscheept. 

Zonder groot gebaar laten al die lijstjes voelen: zelfs racisme, militarisering, kolonialisme en ecologische afbraak zijn gecommodificeerd – bedacht en bedreven om winst uit te slaan. Zelfs wijzelf, als kopers, zijn simpele producten van de machinerie die ons met Engelse ordewoorden als ‘personal development’ de hele tijd doet bijbetalen om te bekomen van de ratrace naar sneller en beter. Het hangt allemaal samen. Ervaren we vandaag veel versplintering? Hier blijkt het plaatje van onze werkelijkheid net uiterst coherent. 

Precies die samenhang is de geniale slimmigheid achter BULK: in anderhalf uur krijg je, gewoon door alledaagse inventarisering, een totale en totalitaire wereldorde in je maag gesplitst. Ze ziet eruit als een vrolijke muzikale show, in het romantische kader van maritiem erfgoed, zoals op een postkaartje tegen de zakkende zon. Maar in de achtergrond blijft de knisperende soundtrack van de economische waar-heid onverminderd verder banjeren. Wunderbaum vertelt ons niets, maar showt alles. Het levert met BULK een van de meest gewiekste creaties en gedenkwaardige toneelervaringen van het seizoen af. Na deze performance kijk je nooit meer op dezelfde manier je gerieflijke living rond.