Première van Boulevard d’Ypres/Ieperlaan in het Leger des Heils, 11 mei 2010 © Dominique Vankan, Academie Anderlecht

Leestijd 4 — 7 minuten

Boulevard d’Ypres/Ieperlaan – Sarah Vanagt

Filmmaakster Sarah Vanagt (1976) staat vooral bekend om haar films en installaties rond Congolese kinderen en kindsoldaten. In haar nieuwe film Boulevard d’Ypres/Ieperlaan buigt ze zich echter over de Brusselse straat waarin ze woont.

Ze maakt niet zomaar een documentaire over die – overigens fascinerende – straat waar asielzoekers, daklozen, groothandelaars in exotische waren en artistiekelingen dan toch naast elkaar leven, indien ze elkaar niet ontmoeten. Vanagt is historica van opleiding en het eerste beeld van de film maakt dat meteen duidelijk: ze filmt nadrukkelijk wat zowat het meest bizarre oorlogsmonument ter wereld moet zijn. Het is opgedragen ‘Au pigeon-soldat/Aan de Oorlogsduif ’ en staat een paar honderd meter van de Ieperlaan op de Square des Blindés/ Pantsertroepensquare. Dit monument van Victor Voets uit 1931 eert de postduiven die tijdens de Grote Oorlog berichten overbrachten.

De toeschouwer krijgt in Boulevard d’Ypres/Ieperlaan een heleboel verhalen te zien: het verhaal van de ‘sanspapiers’ die op een hoek van de Ieperlaan rondhangen tot men hen (zwart) werk aanbiedt; van de handelaar in exotische producten die moegetergd door de Brusselse overheid andere oorden gaat opzoeken – allicht het begin van de ‘gentrification’ van de buurt; van de kraanbestuurder die hoog boven de buurt alleen gezelschap heeft van de alomtegenwoordige duiven; van de culturele immigrant voor wie de multiculturaliteit van Brussel een aantrekkingspool is; of het heerlijke verhaal van de man die spreekt over de schoenen die hij sorteert in het depot van het Leger des Heils. Het ene verhaal is al interessanter dan het andere, en soms blijf je wat op je honger zitten: waarom vernemen wij niet meer over het Leger des Heils? Waarom niets over de snackbar schuin tegenover het verzamelpuntvan de asielzoekers, of het belastingskantoor op het eind van de straat, de rederij aan de overkant, het Kaaitheaterdat vlakbij is?

Boulevard d’Ypres/Ieperlaan wil meer zijn dan een portret van een straat. ‘Het feit dat de winkel van Monsieur Mechbal nu leeg is, fungeert in de film als een metafoor voor de situatie waarin veel van de mensen in de straat zich bevinden’, aldus Sarah Vanagt in een interview met Lars Kwakkenbos. Ze laat de protagonisten hun verhaal niet in de ik-vorm vertellen. De geïnterviewden vertellen in de derde persoon over zichzelf, als waren zij de historicus van hun zelf beleefde geschiedenis. Even makkelijk vinden ze dat spreken-over-zichzelf-als-iemand-anders niet altijd, soms vergissen ze zich en vallen ze een beetje uit hun rol. Het creëert een spanning tussen het vertelde verhaal in de hij-vorm en de ik-realiteit die erachter schuilt. Vanagt zocht inspiratie in het werk van de Italiaanse historicus Carlo Ginzburg die stelde dat ‘vertellen’ betekent: ‘hier en nu spreken met een gezag dat ontleend is aan het (letterlijk en metaforisch) daar en toen geweest zijn’. Een politiek vluchteling uit Afrika vertelt bijvoorbeeld hoe iemand (hij dus) verliefd werd op een meisje van een rivaliserende stam en hij dat meisje ‘per ongeluk’ zwanger maakt. Zij wordt door haar familie tot abortus gedwongen en sterft daarbij. Hij zit hier nu als vluchteling zijn trieste Shakespeariaanse verhaal te vertellen over een onmogelijke liefde, in een lege zaak van exotische waren die Vanagt heeft omgebouwd tot een studio van de herinnering.

Boulevard d’Ypres/Ieperlaan sluit aan bij Vanagts allereerste film Little Figures uit 2000, waarin drie migrantenkinderen een imaginair gesprek voeren tussen de drie standbeelden op de Kunstberg: Koning Albert I, Koningin Elisabeth en Godfried van Bouillon. Ook Boulevard d’Ypres/Ieperlaan is een conversatie tussen heden en verleden, tussen de straat zoals zij er vandaag – nog even – uitziet en het verleden van de Grote Oorlog waarnaar ze vernoemd is. De Eerste Wereldoorlog, vertelt Vanagt in het interview met Lars Kwakkenbos, fungeert als een prisma om te kijken naar de (levens)verhalen van deze asielzoekers en mensen zonder papieren.

Om de Grote Oorlog op te roepen gebruikt Sarah Vanagt twee bronnen: enerzijds klankfragmenten en anderzijds Franse filmfragmenten over de zogenaamde ‘spahis algériens’, de Algerijnse hulptroepen die deelnamen aan de oorlog aan het westelijk front – waar ze toen even ‘out of place’ waren als de roste Nederlanders vandaag in Uruzgan. Over de klankopnames vertelt Vanagt in bovengenoemd interview: ‘In Ieper stootte ik op het bestaan van geluidsopnames van buitenlandse soldaten, gemaakt in een Duits kamp voor krijgsgevangenen. Een groep Duitse wetenschappers, onder wie etnologen, musicologen en taalkundigen, zag al die nationaliteiten in dat kamp samenzitten en dacht ‘laten we hier antropologisch onderzoek doen’… Ik heb fragmenten laten horen aan de vluchtelingen die hier vandaag op de hoek van de straat staan… Veel van hen komen uit landen die meegevochten
hebben in de Eerste Wereldoorlog. Dat bleek voor mij de sleutel te zijn tot de verhalen waarnaar ik op zoek was.’

De band tussen heden en verleden blijft in de film echter nogal onpersoonlijk: het lange mensenleven dat tussen beide tijdstippen ligt is niet zomaar te overbruggen. Het blijft een verre parallel, een wat gezochte metafoor over ‘misplaced persons’. De afstand is een beetje een zwakte van de film: de verschillende Russische popjes waaruit hij bestaat passen niet perfect in elkaar. Het verhaal van de straat en het verhaal van de inwoners en vluchtelingen in elkaar passen is geen probleem, maar de grotere geschiedenis, de Eerste Wereldoorlog in het spel betrekken lukt minder. De constructie blijft te veel een metafoor die opgehangen is aan niet veel meer dan de (beladen) naam van de straat. Het is met Boulevard d’Ypres/Ieperlaan een beetje zoals met een mooi, raadselachtig beeld dat in de film voorkomt: een paar basketschoenen hangen aan hun veters aan een draad hoog boven de straat. Iemand in de film vertelt er een mooi verhaal over. Dat echter compleet verzonnen is.

Boulevard d’Ypres/Ieperlaan van Sarah Vanagt is een coproductie van het Kunstenfestivaldesarts, Argos en Centre Vidéo de Bruxelles, en ging in mei jl. in première tijdens het Kunstenfestivaldesarts (Brussel).

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#122

01.09.2010

30.11.2010

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!