Bij wijze van intro even Kamala Harris volledig citeren, in haar toespraak op woensdag 24 juli in Indianapolis:. “These extremists will take us back. But we aren’t going back… Ours is a fight for the future and a fight for freedom. Across our nation, we are witnessing a full-on assault on hard-fought, hard-won freedoms and rights. The freedom to vote. The freedom to be safe from gun violence. The freedom to live without fear of bigotry and hate. The freedom to love who you love openly … the freedom to learn and acknowledge our true and whole history, and the freedom of a woman to make decisions about her own body.” (uit ‘The Guadian, Janell Ross , 25 Juli 2024).

Vlak voor de voorstelling begint botsten we nog op twee jonge meisjes die aan de wastafel de plankenkoorts van hun gezicht spoelen: het stadhuis van Oostende is geen evidente plek voor een podiumproductie en de toiletten worden gedeeld. In de zaal staat een lage tribune voor het publiek. De toegang gebeurt vooraan aan het podium – een laatkomer loopt pardoes de speelvloer op. Achter de twee actrices hangt een groot projectiescherm waar tussendoor korte videofragmenten afgespeeld zullen worden. De derde speler, noemt Valcke die interventies. Voor aanvang staat erop aangegeven dat ‘Het ego oog heeft voor zorg en nazorg bij het geladen thema van de voorstelling’, met meldpuntinfo voor grensoverschrijdend gedrag. Een stille, veelzeggende waarschuwing.

De speelvloer zelf is aan de smalle kant. In een wit t-shirt, short en rode kniebeschermers onthalen de actrices de toeschouwers, gemaakt aardig. Ze ogen jong, speels en ietwat onhandig. Ook die laatkomer krijgt nog een warm welkom. Studentikoos, zo voelt het (‘Mijn familie zit vanavond ook in de zaal’). Maar dat is schijn: de twee protagonisten zijn stevig door de wol geverfde actrices voor film en televisieseries. Allebei met theateropleidingen achter de rug, Verona Verbakel (die de voorstelling initieerde) aan het Conservatorium van Antwerpen, Anemone Valcke aan het Kask in Gent. Verbakel toerde afgelopen jaar trouwens met nog twee eigen producties. Dat schuchtere, onwennige laagje is dus maar een spel, en de hele voorstelling door ontvouwt zich een heen en weer tussen echt en doen alsof. Zelfs de titel, Het ego, staat niet echt voor waar het ‘echt’ over gaat, maar daarover later meer.

© Inge Baes

Femme fatales of hitsige deernes

Plots wordt de lichtzinnigheid doorbroken door Verona die zichzelf al huilend in de auto vastlegt voor haar vlog (de actrices spelen de hele voorstelling door alleen maar zichzelf – een mise-en-abyme zonder einde). Ze kreeg net te horen dat haar rol in een film geschrapt is. Het hakt op haar in, al weet ze dat het om een onooglijk bijrolletje ging. Zeer typerend voor alle freelancers die elke dag moeten vechten voor een opdrachtje. Als kleine garnaal overleven in de grote showbizzwereld is zenuwslopend en dat krijgen we (even herkenbaar) te zien op het scherm. Waarom de afwijzing haar ego zo fnuikt wil ze achterhalen, en de twee actrices zetten daarop de analyse in aan de hand van een reeks scènes (zo kondigen ze het zelf aan).

In wat volgt schakelen ze continu van vrolijke sketches naar onverschrokken inzichten over mooie, kwetsbare vrouwen in een gehaaide mannenwereld (het kan natuurlijk evengoed om fragiele mannen gaan in handen van gehaaide vrouwen – al is dat wel veel minder vaak het geval). Valcke en Verbakel diepen daarbij ongenadig hun eigen ervaringen op binnen de machistische, paternalistische omgevingen waar ze in hun best al lange carrière in terecht kwamen. Ze zijn allebei vooraan in de dertig, maar begonnen als prille tieners. Wat ze meegeven oogt niet fraai, dat laat zich raden.

In verschillende taferelen (die ik hier liever niet te veel verklap) onthullen ze hun eikele ervaringen van onzekerheid, terwijl ze verleidelijk en dus juist sterk moesten/wilden overkomen. Femme fatales of hitsige deernes – dat is vaak de keuze. Dat onthullen doen ze grosso modo op twee manieren: enerzijds vertellen ze uit hun eigen, intieme wedervaren – via video’s die ze vooraf opnamen. Op dat moment valt elke lichtvoetigheid in één tel weg. Sterk is dat, en het komt steeds harder binnen. Anderzijds spelen ze heel gewiekst met een omgekeerde werkelijkheid. Zo brengt Anemone Valcke de tekst voor die ze had willen lezen als ze de genderneutrale Ensor-prijs zou hebben gewonnen. ‘Hier te mogen staan tussen de klassenbakken mannelijke acteurs – en dan belichaam ik eindelijk de female gaze en een toekomst waar deze speech gedateerd zal zijn.’ Die aanklacht zit (er bleek dit jaar geen enkele prijs weggelegd voor een vrouw). Verona Verbakel keert dan weer de rollen om in een spetterende seksscène: de vette, mannelijke hoofdacteur (ik dacht vanzelf aan Gerard Depardieu) wordt het slachtoffer van haar onbedwingbare geilheid. Iets zeer plastisch met zebrakoekjes met glazuur. Die scène is fenomenaal: het is er zo fel over, en tegelijk zo hilarisch – ik bespeurde het leedvermaak in mijn eigen lachen. Ondertussen eet Valcke doodgemoedereerd een echte banaan aan de zijkant van het podium. Uitdagers zijn het.

Ze spelen pas echt goed als ze niet zichzelf spelen, of tenminste: als ze een vroegere versie spelen van zichzelf, in een andere/vroegere/gefantaseerde context. Scène na scène voeren de twee actrices zo de dubbelheid op van acteren. Hoe ze spelen (letterlijk en figuurlijk) met hun eigen lijf en schoonheid in een wereld die er ongegeneerd en oneerbiedig mee omgaat. Hoe ze zichzelf de vraag stellen of ze te ver gaan als ze een neukscène neerzetten, ‘want we spelen ze toch niet naakt?’ Fragiliteit is de keerzijde van elke acteerprestatie. Je moet immers je gevoelens blootgeven, en je lichaam is daarbij je instrument. Dat is één zaak. Maar dat elk jong en aantrekkelijk wezen de laatdunkende (meestal male) gaze moet ondergaan, is een andere grens. De twee theatermakers verhalen hoe ze vaak als puur lustobject en potentiële prooi bejegend werden. Het is pijnlijk om dat te beseffen (en nog pijnlijker is dat het nog altijd wijdverbreid is). Daarmee komt het echte thema van de voorstelling voor het voetlicht: grensoverschrijdend gedrag, en wat dat meebrengt aan angst en onzekerheid. Ook dat snijdt telkens opnieuw diep als je ze aanhoort. Hoe het mensen breekt. Valcke en Verbakel weten duidelijk waarover ze spreken. In een cruciale scène vertelt Anemone Valcke in ontwapenende directheid dat ze haar belager niet wil vergeven, wel zichzelf. Zichzelf vergeven dat ze het zo ver heeft laten komen, dat ze in een zwakke positie in de eerste plaats zichzelf als schuldige zag, als uitlokker, als naïef. Daar precies ligt de link tussen het kwetsbare ego en het grensoverschrijdend graaien. Niks geen ijdelheid, wel een gevecht tegen de dubbelzinnigheid die het pad effent voor de gore gevolgen.

Het lichtvoetige, fladderende spel van Verbakel en Valcke mikt precies daarop. Ze tonen meticuleus hoe we onszelf vastrijden in die ambiguïteit. Terwijl de lichtste gewaarwording van ‘dit voelt niet ok’ zou moeten volstaan. Dat ze daarbij geen namen noemen, dat ze er met bakken humor tegenin gaan, dat ze met tonnen zelfbewustzijn en alertheid de situaties nog en nog in beeld brengen, siert hen en hun generatie. Het inzicht is er, en het gaat niet meer weg. Als twee begaafde actrices zo’n spetterende, niet mis te verstane voorstelling neerzetten geeft mij dat alvast eenzelfde hoop én gevoel van zelfvertrouwen als bij Kamala Harris. Knoop het goed in jullie oren: We are not going back. Het publiek (vrouwen en mannen, van alle generaties en slag) reageert na afloop uitgelaten, en instemmend.

© Inge Baes

Het ego gaat in het najaar op tournee, alle speeldata vind je hier.