Leestijd 4 — 7 minuten

Amsterdam

Film, tv, DVD

Ook wie hem niet heeft gezien, heeft er al wel eens over gehoord. In 1988 maakte Dick Maas met Amsterdamned een populaire thriller over een psychopaat die de grachtengordel van de Nederlandse hoofdstad onveilig maakt. Na de openingsscène met de nachtelijke moord op een prostituee aan de Zwanenburgwal vlakbij het Muziektheater toont de film een rondvaartboot op de grachten waarop door een gids aan passagiers toeristische informatie wordt verstrekt. (Een fragment van de iconische achtervolgingsscène van Amsterdamned werd overigens op de Oudegracht in Utrecht gefilmd, want Amsterdam heeft geen caféterrassen die laag aan het water zijn gelegen.)

Twintig jaar later opent Ivo van Hove zijn film Amsterdam met een auto annex caravan die op hoge snelheid door een tunnel scheurt. In de caravan bevinden zich een Noord-Afrikaanse man en een blanke vrouw die worden bedreigd door een tweede man – een Nederlander – met een knipmes, die blijkbaar hun gijzelnemer is. Bij het verlaten van de tunnel moet de chauffeur van de auto – ook een Nederlander – bruusk uitwijken voor een voetganger. We zijn nog geen minuut ver en de toon is al aardig gezet.

Het is erg opvallend: in vergelijking met de film van Dick Maas zijn samen met het suffix ‘ned’ de grachten geheel en al uit beeld verdwenen. Het Amsterdam van Ivo van Hove is er één waar de doorsnee centrumbezoeker volstrekt geen beeld van heeft. Het is het Amsterdam van de achterafse kraakpanden, de nieuwe woningbouw, drukke verkeerswegen, parkings en rangeerterreinen, en een camping net buiten de stad. De enige echt bekende plek in de film is de Dam, die op het einde in beeld komt.

Dat Van Hove ooit een film zou realiseren, stond in de sterren geschreven. Niet alleen maakte hij de laatste jaren opvallend gebruik van (live) video in zijn theaterwerk, hij regisseerde ook een aantal stukken die op films teruggaan. Zo was er Opening Night (naar Cassavetes), Rocco en zijn broers (naar Visconti), Kreten en gefluister (naar Bergman), en eind vorig seizoen het Antonioni-project, naar drie films van de Italiaanse grootmeester. Meteen zijn enkele belangrijke invloeden van Van Hove opgesomd. Voeg daarbij nog de mozaïekstructuren van Altman, de poëzie van Pasolini en de brutaliteit en directheid die het vroege werk van Verhoeven kenmerkt. Maar, belangrijker, in zijn geheel is deze film vintage Van Hove.

Amsterdam is een korte film: hij klokt af op 83 minuten. In die tijd passeren vijf dagen en gebeurt er ontzettend veel. Dat is mogelijk omdat de scènes zeer kort zijn. Daarbij wordt er ook nog eens vaak gebruik gemaakt van overvloeiende beelden. Een en ander maakt dat het geheel overkomt als gecomprimeerd, bijna samengevat. Pompende muziek stuwt de snelle montage mee vooruit. Sommige passages hebben eerder de look van een videoclip.

Het verhaal draait om een aantal personages die op toevallige wijze met elkaar te maken krijgen. De spin in het web is Khaled (Mimoun Oaissa). Hij verblijft illegaal in het land en droomt van een Moroccan delight-fastfoodketen. Het geld daarvoor probeert hij bij elkaar te krijgen met overvallen en autodiefstallen. Partners in crime zijn de broers Sjaak en Jonny (Aus Greidanus Jr. en Ward Weemhoff).

Omdat in Marokko Khaleds vader stervende is, en de familie geen contactgegevens van hem heeft, wordt jongere broer Abdul (Ilias Abbad) eropuit gestuurd. Hij komt meteen bij aankomst in Amsterdam – buiten zijn schuld – in de problemen, verliest zijn bagage, slaapt op straat, en wordt de volgende dag door de politie opgepakt.

Er is ook een Amerikaans koppel dat in Amsterdam verblijft om hun vijfde huwelijksverjaardag te vieren – hoewel er eigenlijk niets te vieren valt. Echtgenoot John (Omar Metwally) belandt meteen na de eerste kennismaking in bed met Roos (Katja Herbers), die het zusje is van de twee criminelen, én een (getroebleerde) relatie heeft met Khaled. Als die laatste haar ten huwelijk vraagt, wordt hij door Roos wandelen gestuurd, want Khaled is ‘een illegale crimineel zonder toekomst’.

De Marokkaan vindt troost in de armen van een jonge Duitse vrouw (Marie Vinck) die met haar moeder (Hilde Van Mieghem) en stiefvader op een camping verblijft. Daar vinden we ook het homokoppel dat Khaled indertijd vanuit België Nederland heeft binnen gebracht. Zoals die twee door Warre Borgmans en Steven Van Watermeulen worden neergezet, vormen ze de ietwat olijke noot in een film die verder zeer ernstig en bikkelhard is. Alles wat fout kan lopen, loopt ook daadwerkelijk fout. ‘Het gaat over een stad die haar kinderen opvreet’, zei Ivo van Hove zelf over zijn film. Op het einde blijft iedereen achter met gevoelens van verlies of ressentiment.

Als volbloed toneelregisseur weet
Van Hove hoe je met minimale middelen

een hele wereld kan scheppen. De per-
sonages worden in een flits getekend.

Enkele woorden of een simpel gebaar volstaan. Regelmatig wordt ingezoomd op sprekende details die de gebeurtenissen doen ‘oplichten’: een vrouw die haar panty optrekt, een boterham die wordt gesmeerd met een knipmes, de glazen op een bar, het gutsende bloed van een schaap dat wordt geslacht…

Tom Blokdijk merkte in zijn bespreking van Angels in America (Etcetera 115) op dat het opgejaagd worden een constante is in Van Hoves werk. Dat is hier niet anders. Maar de film kent ook twee opvallende rustpunten. Niet toevallig worden ze ondersteund door dezelfde muziek, met name het sobere liedje ‘Travelling Fast’, gezongen door Eckhardt & Priska Zemp. Twee keer begeleidt het een ritueel. De ene keer een ochtendgebeuren dat laat zien hoe mensen aan de dag beginnen, de andere keer het moment waarop de broers Khaled en Abdul elkaar terugvinden bij de begrafenis van hun vader, dus iets wat afsluit.

Dit prachtige laatste tafereel speelt zich af in Marokko. Het verloopt traag, is vrij lang, en in zijn poëtische eenvoud lijkt het wel uit een Pasolinifilm te komen aangewandeld. Het vormt een scherp contrast met de grande finale op de Dam van even daarvoor; het lijkt alsof de film er (opzettelijk) mee leegloopt. In het leven is geen rust, die komt pas met de dood.

Amsterdam was slechts enkele dagen in één filmzaal te zien en werd vervolgens meteen op dvd uitgebracht. Volgens de Nederlandse pers zag verdeler Sim van Veen (Benelux Film Distribution) af van distributie omdat ‘Amsterdam geen publieksfilm is maar ook geen echte arthousefilm’. Ik begrijp er niets van. In thematiek én uitwerking is dit een film voor een breed publiek. En zelfs indien het anders zou zijn: waarom mag dat publiek daar niet zelf over beslissen?

Amsterdam, regie Ivo van Hove, met Ilias Addab, Warre Borgmans, Aus Greidanus Jr., Renée Fokker, Katja Herbers, Hans Kesting, Omar Metwally, Mimoun Oaissa, Marisa Tomei, Hilde Van Mieghem, Steven Van Watermeulen, Marie Vinck, Ward Weemhoff, Samuel Weiss, e.a. Amsterdam Film Company i.s.m. Lagestee Film en Palentino Pictures, in coproductie met nps, 2008 (dvd 2009).

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

artikel
Leestijd 4 — 7 minuten

#118

01.09.2009

30.11.2009

Johan Reyniers

Johan Reyniers is schrijver en dramaturg. Hij was de directeur van de Leuvense organisatie voor hedendaagse dans Klapstuk (1993-1998) en artistiek directeur van het Kaaitheater (1998-2008). In 2008 werd hij hoofdredacteur van Etcetera. Sinds 2014 is hij hoofddramaturg bij Toneelgroep Amsterdam.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!