Leestijd 4 — 7 minuten

Adrenaline! Endorfine! Creatine!

Tegen de nulgraad als artistieke verzetsdaad

Heel wat podiumkunstenaars trachtten zich de voorbije jaren op uiteenlopende manieren te distantiëren van de mallemolen van het laatmoderne leven. Op de alomtegenwoordige prestatie- en productiedwang reageren zij met verregaande versobering en ruimte voor mislukking. Wouter Hillaert trekt hevig van leer tegen deze discoursen en kunstpraktijken, die in het licht van de lockdowns opnieuw wind in de zeilen lijken te krijgen.

‘Verzet je, doe niets’

‘Spreek tegen, kies de stilte’

‘Vind vervulling, zoek de leegte’

‘Sta op tegen de wereld, ga liggen’

‘Maak iets van betekenis, misluk’

 

Ziedaar de nieuwste geloofsartikelen onder steeds meer kunstgenoten, ondanks of dankzij Covid. Ons laatste pufje tegen het malende rad van de maakindustrie, de steeds snellere radertjes van de prestatiedrift, de ziedende pistons van de deadlinemaatschappij.

 

Rusten boven racen.

Falen boven flitsen.

Stilte in de stroom.

 

Stuiptrekkingen lijken het

van kunst die wil bewegen

maar haar geloof verloren is

in vereende verandering.

 

‘Doe goed, doe yoga!’

(ook met de kunst)

 

Resultaat is een veelvoud van weinig. Ligconcerten, stiltefestivals, breathing scores, voorstellingen die je bewust in slaap wiegen, spierwitte billboards in het straatbeeld, artistieke stilteruimtes aan een vaste huurprijs per uur, een serie performances vanuit mislukte ideeën, zelfs hele conferenties over failure, volle nummers van kunsttijdschriften over nietsdoen, hele reflectiedagen rond rust (met iedereen thuis op de zetel), ‘de grens aftasten tussen iets en niets’, gespreksperformances van vier uur in compleet stilzwijgen, ingenieuze theaterinstallaties zonder acteurs die op scène de natuur oproepen, een ‘Chapelle de Silence’ in een concerthal, Oblomov en Bartleby en meer van die eigentijdse afasie: niet de woorden, maar de pauzes maken de artistieke zin.

 

Het zijn nog uitzonderingen in de marge, maar wordt die marge niet steeds meer de norm?

 

Steeds meer onderzoek

Steeds minder productie

Steeds meer onderzoeksproductie

Steeds minder productieonderzoek

 

Natuurlijk is even nietsdoen deel van onze natuur.

Vanzelfsprekend moet er af en toe gezwegen worden.

Vaak is het zelfs geen keuze: uitvallen moet mogen.

Reculer pour mieux sauter: niets op tegen.

 

Alleen doe je slapen alleen, neem je rust op jezelf.

Nietsdoen, leert de winterslaap, is een vorm van afzondering.

 

Het enige wat er collectief is aan collectief verlof, is dat niemand te bereiken is.

 

Zo is ook mislukken een middel, een experiment in isolement.

Geen prangende kunst zonder proefondervindelijk falen.

In het atelier. In de werkkamer. In het repetitiehok.

Op private plekken die net daarvoor zijn uitgevonden.

 

Maar wat als falen de kunst zelf wordt?

Als bed en bad gaan dienen als podium?

Als zwijgen het publieke spreken wordt?

Nietsdoen zich ontpopt tot het ultieme doel?

Passiviteit zich verspreidt in collectiviteit?

Dan kondigt zich van ons theater de wintertijd aan

als de lange zoete middagsoes van onze poes

terwijl buiten tegen de ruiten de regen klettert

van een genadeloze storm.

 

Het verkoopt zich veelal als verzet. Verzet tegen de vaste normen en vormen: lekker niet meedoen met presteren, lekker protesteren tegen produceren. Anders is nu eenmaal beter, bij uitstek in de kunst. Maar is ‘anders doen’ niet al honderd jaar zelf een vaste artistieke code? De vroege modernisten deden tenminste nog contrair in volle actie. Als zij de titel ‘nietsnutten’ naar het hoofd kregen geslingerd, was dat dankzij subversieve overdrive. Hen ging het nog om de wereld tillen. Tegenwoordig lijkt voor sommige kunstenaars het ultieme doel de kunst zelf te stillen. Hoever zijn ze afgedreven, als ze aandacht vragen om zo goed als niets terug te geven? Het is het sukkelstraatje van het modernisme, de kwadratuur van de karikatuur van de moderne kunstenaar:

 

‘We doen zelfs niet meer speciaal, we doen gewoon niets!’

 

Meer kunnen de vijanden van de kunst zich niet wensen.

Nooit eerder kreeg hun verkettering zo simpel gelijk:

 

‘De hangmat is het hoogste!’

 

Jaja, onze kwetsbaarheid. Ze omhelzen is een duur goed. Maar ze open op haar rug draaien en publiek etaleren maakt ze niet per se beter. Niet interessanter. Niet extra wervend. Op z’n best maakt ze ons ontwapenend. In realiteit vaak ook stomweg onschadelijk.

Hou je lankmoedigheid dus voor tussen de lakens. Voor je het weet, blijkt je niet-weten besmettelijk. En links van de storm zijn we al zo stil, zo onzeker, zo leeg.

 

Geen troost is er nodig, maar trammelant.

Geen verstomming, maar gedeeld verstand.

Hul je zwijgen.

Stop het staken.

Sterk je spreken.

Ga het maken.

 

Versnelling lost zich niet op door van de trein te springen.

Overdaad verdwijnt niet door de stiltecoupé te kiezen.

Wel voor je eigen gerief, maar niet voor het collectief.

 

Ziedaar waar de haaien ons willen hebben: ieder op z’n eentje achterover op z’n rug. Relaxen en mediteren hebben ze verheven tot het nieuwste consumptiegoed. Tijd voor jezelf. Stap er even uit. Pauze werkt.

Dit is jouw moment. Doe mee, doe niets.

En betaal ervoor.

Gaan wij dan gesubsidieerd verstillen op scène en dat verkopen als verzet? Tegen de roes van de verpozing zelf de slaapmuts opzetten? Neoliberalisme verkoop je geen uppercut door al op voorhand jezelf uit te tellen. Dat is zelf je begrafenis bestellen.

 

Ziedaar de kern van het probleem.

De beweegredenen om stil te houden

missen vaak een helder standpunt

tegenover alles wat er verder beweegt.

 

Aanslagen op asielcentra, artiesten aan de voedselbedeling, huurprijzen die de pan uit swingen, temperaturen van vijftig graden, groepsverkrachtingen, nationalistische autokaravanen op Brussel, hongerstakingen voor papieren, besparingen op de Zelfmoordlijn, rechtse trollen op Facebook, OCMW’s die niet meer kunnen volgen, rectoren die zwarte studenten kapittelen, modderstromen, haat tegen homo’s, banken met fossiele miljarden, brandstichting in kerken en moskeeën, doping in kippen, betalende inburgering, instabiele beurzen, gif onder volkstuintjes, discriminatie op de huurmarkt, watervallen in het onderwijs, afbouw van het openbaar vervoer, ontbossing, bommen op Palestina, Bolsonaro in Brazilië, atoomwapens in Iran, dagelijks seksisme, speculatie op voedsel, verdrinkende eilanden in de Pacific, Kevin De Bruyne aan 80.000 euro per dag, fiscale fraude naar belastingsparadijzen, bijna 5.000 daklozen in Brussel, toenemende filevorming, langere wachtrijen in de zorg, Frontex, fijn stof, drugsoorlogen om de hoek, zeeën vol plastic.

 

Er is zoveel te doen.

Zo weinig om nog in te falen.

Bijna niets om stil bij te blijven.

En al zeker niet voor publiek.

 

We doen niet te veel.

We doen veel te weinig.

Te weinig dat ertoe doet.

 

Leve alle werk dat ons wekt

tot de wereld buiten ons bed.

Leve alle makers die manifesteren

wat het journaal ons ontzegt.

Leve zovelen die zich af en toe vertillen

in hun strijd tegen de tijd.

 

Kunstenaars zijn de laatsten

die zich moeten inhouden.

 

Voor zovele anderen is nietsdoen zelfs geen keuze.

Wij mógen tenminste nog creëren, presteren, produceren.

Zovelen mogen niets.

 

Dus maak geen gaten in het systeem, verander het.

Stap niet uit de economie die je uitbuit, keer ze om.

Pauzeer niet de prestatiecultuur die je opbrandt, fik ze neer.

 

Tegen te veel van hetzelfde

Helpt niet minder

Maar meer van iets anders.

 

Vele wekkers, laat ze klinken!

 

Adrenaline! Endorfine! Creatine! 

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

essay
Leestijd 4 — 7 minuten

#165

03.09.2021

30.11.2021

Wouter Hillaert

Wouter Hillaert is cultuurjournalist, dramaturg en docent aan het Conservatorium Antwerpen. Hij richtte cultuurtijdschrift rekto:verso en burgerbeweging Hart Boven Hard mee op.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!