In de solo Lurker betreedt Hanako Hayakawa als donsachtig wezen de ruimte. Ze glijdt langs de rand heen alsof ze het midden schuwt. Alles is zwartwit, op de enkele (bewust onnozele) oranje artificiële kaarsjes na. Dit is een wereld waarin de grens tussen het echte en het neppe niet makkelijk te bepalen lijkt. Of misschien eerder: een wereld waarin die grens er niet langer toe doet. Het wezen houdt een masker voor het gezicht, dat al snel wordt afgelegd en een plaats krijgt op de grond waar het niet meer zal worden aangeraakt. Hoe meer de voorstelling vordert, hoe meer lagen er worden afgeworpen. Op het moment dat de muts van het hoofd gaat, wordt het gezicht pas echt zichtbaar. Het gezicht danst, lijkt te zoeken naar een bepaalde kneedbaarheid in haar expressie — anders dan het masker communiceert het gezicht, wat de afstand tussen performer en toeschouwer overbrugt.

“Het gezicht danst, lijkt te zoeken naar een bepaalde kneedbaarheid in haar expressie.”

Het donzige, grijswitte kostuum is niet gezocht, maar gewoon lukraak gevonden. In het gezelschap van vrienden — zo heb ik me na de voorstelling laten vertellen — kwam Hayakawa het blijkbaar op een avondje uit tegen en dachten ze: ‘Ja, dit is het!’. Die ludieke humor, een kostuum als vette knipoog, draagt bij aan wat ademruimte in een werk dat anders misschien nogal snel hermetisch bevonden kan worden. Ook werkt het kostuum wonderwel in het blootgeven van de performer zonder dat die daarbij nog maar een spoor van huid moet laten zien.

Er is iets bijzonders met de manier waarop Hayakawa danst in Lurker. De bewegingen lijken op bepaalde momenten buiten haar wil om te gebeuren, alsof de bewegingen sneller plaatsvinden dan de beslissing om ze te maken. Deze houding heeft een bijna spirituele kwaliteit, zoals Merce Cunningham die zijn choreografie bepaalde door met dobbelstenen te gooien.

Finding Nemo

En dan gaat er een deur open in deze wereld van onbestemde grijswaarden. Het warme, oranje licht uit de gang valt guitig binnen. Een opgeblazen Finding Nemo zweeft als zeppelin de ruimte in. Dit zwevende sculptuur heeft een eigen wil, zo blijkt, hoewel het verbonden is aan een motor laat het zich niet zomaar willoos besturen. Het helium reageert op de warmte die de lichamen van de toeschouwers in de zaal brengen – een mooie metafoor voor de intrinsiek onvoorspelbare, open aard van performen: je kunt vooraf zoveel bedenken en uitproberen als je wil, uiteindelijk ben je volkomen overgeleverd aan de willekeur van het moment. We moeten niet denken dat we dit ooit volledig zullen kunnen manipuleren of controleren.

De figuur van de lurker stamt uit de sociale media. Het is iemand die berichten in een chatroom leest zonder deel te nemen of naar content kijkt zonder ooit iets van zichzelf te laten zien. Sociale media fungeren vandaag bijna als religie, als gids doorheen het leven. We kijken er naar anderen in de hoop iets over onszelf te weten te komen, in de hoop ergens te kunnen zien hoe we moeten leven. Eigenlijk is dit de paradox van deze hyperindividualistische tijd: onze honger naar sociale media toont hoe diep we eigenlijk naar de ander noden. De sleutel tot onszelf ligt bij de ander – of zoals Nuar Alsadir het schrijft in haar boek Animal Joy: ‘Through finding the other, one finds the self’.

Een theatergordijn hangt wat knullig en volstrekt nutteloos links in de gulden snede van de scène. Hayakawa gebruikt dit gordijn gelukkig niet om achter te verdwijnen en dan weer te verschijnen. Er hangt zelfs nog een laagje bubble wrap voor. Representeert het onze drang naar oeverloze bescherming en hoe nutteloos de lagen meestal zijn die we als bescherming tussen onszelf en de ander opwerpen?

© Stan Spijkers

Kijken en bekeken worden

We kijken en worden bekeken. Bij het begrip van de ‘lurker’ moet ik niet alleen aan sociale media denken, maar ook aan een surveillancecultuur en de lamleggende bureaucratie die daar meestal mee gepaard gaat. Als de lurker een figuur is die — zoals het in de programmatekst beschreven wordt — ‘verborgen ligt, alsof in een hinderlaag, observerend en in de schaduwen een ambiguïteit’ kan belichamen, dan is dat omdat die deel is van een onzichtbaar collectief. Alleen als je deel bent van een normatieve groep kan je een bepaalde onzichtbaarheid belichamen.

“Alleen als je deel bent van een normatieve groep kan je een bepaalde onzichtbaarheid belichamen.”

Het individu dat niet gehoorzaamt aan de eisen van de groep wordt bestraft. Het interessante, maar ook problematische daaraan, is dat lichamen die in de marge vallen natuurlijk zichtbaarder zijn dan lichamen die zich in de norm kunnen verschuilen. In Lurker lijkt dat de functie te zijn van het kostuum en het masker: deze verstoppen het gender, de afkomst en de seksualiteit van de performer. Vanaf het moment dat het masker wordt afgenomen en lagen van het kostuum worden afgestroopt, is er niet langer sprake van een lurker.

Tijdens Lurker moest ik meermaals aan het boek Ik wens mijn huis as van de Russische anti-oorlogsschrijver Daria Serenko denken. Ze beschrijft een cultuur waarin iedereen weet dat ze bespioneerd worden, en hun taal en gedrag bijgevolg aan dat bewustzijn aanpassen. Iedereen weet dat non-conformiteit er in de kiem gesmoord wordt. De schrijver van het boek belandde dan ook niet voor niets in de Russische gevangenis. Zeker in de scène waarin Hayakawa meermaals haar hoofd poogt neer te vlijen op een steeds weg stuiterend opgeblazen sculptuur dat een hoofdkussen moet voorstellen, moest ik aan dit citaat denken: ‘We zijn gehackt – vandaar dat we ons zo slecht voelen. Onze vingers gehoorzamen niet, onze oren tuiten, akten en contracten zweven in de lucht. Ieder van ons zat als verlamd op haar werkplek en staarde naar één punt. Als je dat lang genoeg doet, word je duizelig en begint het verontrustend te prikken tussen je ogen.’

“We zijn mensen die kijken en bekeken worden. Het is in de getuigenis van elkaar dat we bestaan.”

Lurker laat zich, onder meer, inspireren door de Japanse dansvorm Butoh. Als Butoh uitgaat van een leegte als vertrekpunt en tegelijkertijd streeft naar een rijke innerlijke belevingswereld, dan viel deze intentie toch mooi samen met de eindscène van de voorstelling. Oog in oog met de toeschouwers belichaamt Hanako Hayakawa vooraan een bepaalde holte. Een slome basbeat, trager dan een rustige hartslag, galmt door de ruimte. Met enkele armbewegingen, alsof ze het sferisch, energetisch stelsel rondom zich wil uitbreiden schuifelt ze naar achteren, het oogcontact nooit lossend. De lurker laat hier naar zich kijken. We zijn mensen die kijken en bekeken worden. Het is in de getuigenis van elkaar dat we bestaan.

Soms heb je als toeschouwer aan een titel genoeg als leidraad voor het kijken. Dat is het geval bij Lurker. Dat ligt natuurlijk niet alleen aan de juiste keuze van een krachtige, sprekende titel, maar ook aan alles in de voorstelling zelf, dat zich scherp en onomwonden tot die éénzelfde ragfijne, dramaturgische lijn van de lurker verhoudt. Hayakawa weet wat ze doet en waarom ze het doet. Er is geen enkele beweging of gebaar dat er zomaar is. Alles lijkt op het punt te staan los te barsten van betekenis. Dit is een heikele balans. Zomaar kan ze overhevelen naar ingesloten zwaarmoedigheid, maar Hayakawa slaagt erin de spanning in de lucht te houden. Licht, ijl bijna, steeds aan zichzelf en de toeschouwer ontglippend. Net zoals de lurker.