Het scènebeeld van Fektsjek bestaat uit verschillende blanco kartonnen cut-outs: een zwangere vrouw, een meisje dat op haar gsm kijkt, twee kinderen die hand in hand weglopen, een man die een plakkaat boven zijn hoofd houdt. Het zijn figuren die je zo doen denken aan filmpjes uit het journaal of foto’s uit de krant. Samen vormen ze misschien ook een beeld van de anonieme massa die achter de schermen van smartphones en computers dagelijks grote hoeveelheden informatie produceert en consumeert. Terwijl het publiek binnenkomt zijn de cut-outs belicht en hoor je een montage van rumoerige stemmen. Even later steekt Milsdochter van wal met een filmpje waarin ze een gedetailleerde factcheck toont van een livestream fragment van een demonstratie in Brussel tegen de coronamaatregelen. Daarin lijkt de politie het waterkanon te richten op een moeder met twee kinderen. De beelden zorgden voor ophef op sociale media en waren koren op de molen van corona-sceptici. Een zorgvuldige analyse van het fragment vertelt echter een veel genuanceerder verhaal. 

“Hoe komt het toch dat we zo bereid zijn om valse informatie voor waar aan te nemen?”

Daarmee raakt Milsdochter meteen het grootste gevaar aan van (bewuste) desinformatie: het voedt de toenemende polarisering in de maatschappij en draagt bij aan de verdere uitholling van onze democratie. En hoewel verschillende groepen daarmee hun commercieel of politiek gewin doen, is het de samenleving die verliest. Zo verwijst de actrice naar het beruchte Team Jorge, een Israëlische organisatie die met behulp van tienduizenden nepprofielen op sociale media een desinformatiecampagne in gang kan zetten voor eender wie het kan betalen: een veroordeelde die zijn blazoen wil oppoetsen, een politicus die de verkiezingen wil beïnvloeden. ‘Het verschil tussen leugen en waarheid is achttien maanden,’ zegt het brein achter team Jorge daarover. Meer tijd is er niet nodig om van fictie feit te maken. 

Maar hoe komt het toch dat we zo bereid zijn om valse informatie voor waar aan te nemen, vraagt Milsdochter zich af. De menselijke geschiedenis staat immers bol van mythes, verhalen en ficties die we verzonnen hebben om zin te geven aan de onbegrijpelijke werkelijkheid. Het antwoord ligt deels in de beperkingen van het menselijke brein om de wereld te begrijpen, stelt Milsdochter vast, en daar spelen makers van fake news handig op in. Wanneer we informatie beoordelen als ‘waar’ of ‘niet waar’ speelt een confirmation bias ons parten. Informatie die past binnen ons eigen denkkader vinden we makkelijker om aan te nemen dan iets wat vreemd klinkt aan onze overtuigingen. We vertrouwen liever ‘de geruststellende echo van onze eigen binnenkamer’, zoals Milsdochter het mooi verwoordt. 

Een theaterzaal is natuurlijk op zijn eigen manier ook een soort van echokamer: veel toeschouwers delen op z’n minst in grote lijnen eenzelfde denkkader. Dat bewijst bijvoorbeeld het algemene gegniffel wanneer Milsdochter het heeft over het reptielencomplot (het idee dat de hele wereld in het geheim geleid wordt door een elite van reptielen die zich voordoen als mensen) of de flat earthers (mensen die geloven dat de aarde plat is). Milsdochter beargumenteert terecht dat de mens in wezen niet gemaakt is om de werkelijkheid helemaal te kunnen begrijpen en dat dus iedereen, ook de “verlichte” toeschouwer, tot op zekere hoogte zijn kennis van de wereld slechts “napraat” als een papegaai, zonder tot in de kern te begrijpen wat we zeggen of waarom we dat geloven. Op die manier lijkt de voorstelling ook het publiek een spiegel voor te houden. Maar al bij al blijft het toch een behoorlijk comfortabele kijkervaring voor de toeschouwer die de regenachtige straten van Oostende wil trotseren om een voorstelling over factchecking bij te wonen. Op dat vlak had Fektsjek wat meer mogen schuren. 

Hoewel Milsdochter eindigt met de nederige gedachte dat we uit de zekerheid van ons eigen gelijk moeten breken om in dialoog te kunnen gaan met elkaar, voelt haar betoog toch opvallend rechtlijnig. Dat heeft ook te maken met de vorm. De actrice kiest voluit voor het pleidooi en dat doet ze met veel overtuiging, maar daardoor zit er voorts weinig variatie in het register. Pas op het einde schakelt Milsdochter bij het vertellen van een persoonlijke anekdote. Hier vertaalt de zelftwijfel uit haar discours zich ook in de vorm. Dat is een welkome afwisseling waarvan er misschien meer hadden mogen zijn. Al was het maar om wat meer spel te brengen in de benadering van de thematiek. De theaterzaal lijkt immers bij uitstek de plek om het spanningsveld tussen feit en fictie te bespelen door niet alleen de kritische geest, maar ook de verbeelding van de toeschouwer te prikkelen. Daar had de voorstelling wellicht meer ruimte voor kunnen laten.