De musical rond de Aalsterse priester Adolf Daens verhaalt de strijd tegen ellendige sociale misstanden met een held die daar tegen in opstand komt. Een sterk thema. Priester Daens is een historische figuur, door Louis Paul Boon in 1971 in een lijvige roman beschreven: Pieter Daens, of hoe in de negentiende eeuw de arbeiders van Aalst vochten tegen armoede en onrecht. Pieter was de broer van Adolf, en het verhaal wordt vanuit zijn perspectief verteld. Jaar na jaar wordt de verbetenheid van zijn politiek engagement geschetst. Stijn Coninckx haalde er zijn film uit. Hij voegde er de persoonlijke strijd van Nette Scholliers aan toe, een jong meisje en enige kostverdienster voor een gans gezin.Voor elke twaalf uur werk tussen de sjokkende machines, in nachtshifts, met verkrachting als bonus, kreeg ze anderhalve frank loon – en in ‘tijden van crisis’ ging dat nog naar omlaag.

Het artistiek team van Studio 100 vereenvoudigt de plot nog verder en zet de wantoestanden en de daaropvolgende revolte op toon en rijm. Het vreemde is dat dat niets afdoet aan de kracht van de boodschap. (Nu, misschien zijn we dat soort zaken ook wel al gewoon: Michael Jackson zong indertijd al ijl ‘there are people dy-hi-ying.’) De musical Daens biedt daarbij een simpele oppositie: een herkenbaar onrecht – door herkenbare slechterikken veroorzaakt – staat tegenover een heldhaftige strijder – herkenbaar goed in zowel de musical, de film én het boek. Daens als een Belgische Mahatma Ghandi. Bovendien ligt de geschiedenis in een niet zo ver verleden. De toeschouwers waren bejaard – dure tickets – en herkenden allicht de verhalen over het mensonterend wroeten in armoe rond 1900.

In zijn Hollywoodiaanse eenvoud reikt de musical Daens – en dit in tegenstelling tot boek en film – een fundamenteel filosofisch denken aan, dat de priester op de scène ter plekke lijkt te voltrekken en dat resulteert in het Daensisme. Ik schets de aanloop kort. Daens leefde van 1837 tot 1907. Hij ziet in Aalst een onrecht geschieden dat hem als geestelijke tot een linkse reactie oproept in de strijd tussen arm en rijk. De arbeiders behoren dan tot de meest achtergestelden van Europa. Ze leven in krotten, sterven van honger, kou, vermoeidheid en in complete ellende bij de beesten af. De meesten zijn analfabeet, met als enig vertier het drinken van goedkope jenever. Kinderen gaan niet naar school en worden zo vroeg mogelijk ingezet in de fabriek (waar ze onder de machines terechtkomen en hun handen worden afgerukt). Daens komt in opstand tegen de Aalsterse fabriekseigenaars die de arbeiders uitbuiten en tegen de traditionele Katholieke Partij die dat laat gebeuren. Zijn verzet is een intuïtieve, impulsieve reactie, waar hijzelf ook twijfelend tegenover staat.

In de musical zwicht Daens niet voor de druk van het conflict tussen de traditionele kerk en zijn progressieve politieke partij. Wel lijdt hij aan een innerlijke tweestrijd. Daens staat voor een dilemma dat vele jaren later als een valse tegenstelling zal gezien worden maar dat hem daar, in 1900, verlamt: de oppositie tussen rood en katholiek. (‘Katholieken zijn toch conservatieven?’ vroeg mijn zoon van vijftien onbegrijpend tijdens de pauze. Net ervoor was in de musical Daens’ eigen Christelijke Volkspartij onder hoogst blijmoedige muziek opgericht – verwar de Christelijke Volkspartij van Daens niet met de voorloper van de cvp/cd&v, want die stamt wél uit de conservatieve Katholieke Partij!)

Op een gegeven moment scheldt priester Daens arbeiders uit omdat ze het werk van de socialisten aannemen en hun soep drinken, en Nette keert zich tegen hem. ‘Hoe kun je een arme mens verbieden om van de oppositie te aanvaarden wat niemand anders hem biedt, onder het voorwendsel dat hij zo uit de schoot van de katholieke kerk zou vallen?’ roept ze hem tegen. En precies op dat moment zie je bij Daens de twijfel toeslaan. Je ziet priester Daens op het toneel – jawel! – het socratische moment van de aporeia ervaren. Je ziet hem denken, je voelt het, je maakt het mee. En als toeschouwer redeneer je zelf: ‘Onnozelaar! Je beseft toch zelf dat die gedachten van jou niet kloppen!’ Daens voelt zich daarop zo in het nauw gedreven door zijn tegenstrijdige roepingen dat hij zich terugtrekt in een klooster voor zwakzinnige paters.
Uiteindelijk beseft hij natuurlijk dat zijn plaats bij de onderdrukten en machtelozen is. Wijze man! Sterke man! Held! Hollywood! En dan gebeurt het filosofisch wonder: hij komt tot een paradigmashift, en vindt een nieuwe politieke categorie uit: die van een progressieve, linkse kerk. (Precies zo worden nieuwe politieke ideologieën geboren. Zo ontstond in Montréal ook een linkse nationalistische partij, de Parti Québecois, hetgeen wij ons maar moeilijk kunnen voorstellen.)

In het boek van Boon vind je niets terug van deze filosofische ommekeer. Boon schetst het bruut onrecht van de machthebbers, het dwaze onbegrip van de machtelozen en de groeiende bitterheid van de beide gebroeders Daens. Ze beseffen wel de impasse van hun denken: ‘Wij waren geen katholieken, geen liberalen, geen socialisten, geen christendemocraten zelfs… we werden iets enig en apart: daensisten, iets door iedereen gemeden, door iedereen opzij geschoven, en weldra ook nog door iedereen als “voorbijgestreefd” beschouwd.’ Maar in de politieke afrekeningen die Boon jaar na jaar beschrijft, valt geen eureka, geen shift.

Dat dit in de grootste eenvoud kan gebeuren, is de onverwachte verdienste van de musical. Hier geen 658 bladzijden nuanceringen, hier geen hinder van rauwe beelden en gruwelijke details waarmee de film ons overweldigt. Op toneel bestaat enkel de suggestie van armoe en dood – de doden staan weer op na de moordscène. Er is alleen maar de macht van het redeneren. Het verhaal, de situatie wordt gedistilleerd tot één idee. Het is de kracht van de podiumkunsten dat ze het toch moeten hebben van verbeelding en eigen denkvermogen – de denkbeweging kan zo door de toeschouwer zelf mee gemaakt worden.

In de filosofie wordt een probleem wel vaker benaderd door de vraag opnieuw en anders te stellen. Wittgenstein beweert dat de vraagstelling zich dan oplost als een klontje in een glas water. Door een tegenstelling niet langer als een tegenstelling te beschouwen, bijvoorbeeld. Of door een dwingende redenering te ontrafelen tot een reeks nieuwe vragen. De juiste vraag leidt tot het juiste antwoord. Zoiets gebeurt nu bij de musical Daens: een nieuw denken krijgt vorm, voor onze ogen, tussen twee danspassen en een ariaatje door. Terwijl je de krop in je keel doorslikt omdat Lucas Van Den Eynde zijn ellende zo gevoelig uitzingt (ik werd meteen groupie). Zo simpelweg tussen de maten door: een streep straffe, fundamentele filosofie.

Mia Vaerman

www.daens.be