© Zuidpark

Leestijd 7 — 10 minuten

Zuidpark en de dramaturgie van het netwerk

Wat een massa artistieke mieren in lockdown (niet) bereikten met ‘Quarantaine TV’  

Het is een zwaar jaar geweest. Eind 2019 kwam de eerste klap: nóg minder middelen voor de cultuursector. Wat later volgde een tweede zware dobber: de sluiting van het culturele leven door toedoen van Covid-19. Theaters, gezelschappen en collectieven zagen zich gedwongen tot een veelheid aan onlinestrategieën om toch een publiek te vinden. Het collectief Zuidpark getuigt over zijn ervaringen met zo’n ‘digitale dramaturgie’, en over de effecten ervan op zijn werking én werk.  

Toen de regering-Jambon I in september 2019 de besparingen voor de culturele sector aankondigde, besloot een groep leerlingen en alumni van het KASK in Gent in actie te schieten. Hun protest nam de vorm aan van verschillende ‘actievergaderingen’: snel in elkaar gebokste thematische voorstellingen waarin satirische sketches werden afgewisseld met activistische sprekers en politieke speeches. Het kunstenaarscollectief Zuidpark getuigt over hun ervaringen met zo’n ‘digitale dramaturgie’ en over de effecten ervan op hun werking én werk.

Uit deze thema-avonden ontstond het kunstenaarscollectief Zuidpark: grofweg een vijftigtal kunststudenten en gediplomeerde artiesten die (onder andere) een poging ondernamen om ethisch tomaten te werpen tijdens de uitreiking van de Ultima’s. Recent presenteerden we The Importance of Being Flemish in kunstencentrum Vooruit. Deze theatrale pretparkride doorheen de Vlaamse canon konden we ‘live’ maken, maar een groot deel van onze beginnende activiteiten moesten vanwege de coronacrisis volstrekt digitaal verlopen.

“Het leek even alsof iedereen verloren liep in een vreemde stad zonder historisch centrum, boordevol doodlopende straatjes en zichzelf tegensprekende wegwijzers.”

Toen in maart de lockdown werd afgekondigd, waren we met Zuidpark volop in de weer om onze derde actievergadering uit de grond te stampen. Het plan was om twee weken lang de filmstudio’s van het KASK in te palmen. Deze keer wilden we het hebben over de ‘waarheid’, of vooral over de framing ervan, en dus besloten we gebruik te maken van expliciete kijkkaders (verhouding 4:3). Samen met verschillende filmmakers zouden wze deze keer geen theaterstuk maar een eclectische televisieshow uit de grond stampenin elkaar boksen. In het licht van wat zou volgen, was ons plan enigszins visionair, aangezien een beetje later álle cultuurconsumptie via beeldschermen zou gebeuren.

Aangezien elke vorm van fysiek contact plots werd verboden, vielen de oorspronkelijke plannen in het water. Tijdens enkele blitzvergaderingen besliste Zuidpark om de situatie van doorgedreven isolement te omarmen en beelden te schieten vanuit onderbelichte studentenkamers en ouderlijke huizen. Niet met professionele camera’s, lichtvrouwen en uitgekiende sets, maar met smartphones, geknutselde decors en webcams. Het resultaat werd Quarantaine TV: zeven afleveringen van grofweg twintig minuten die om de week werden gelanceerd op YouTube. Het beeldmateriaal waaruit de episodes werden gedestilleerd, was zeer uiteenlopend: work-outvideo’s, poëtische intermezzo’s, platte coronagerelateerde sketches en absurdistische animaties werden intuïtief vermengd tot een Tik Tak voor volwassenen (én kinderen).

Doodlopende straatjes

Van samenscholen was even geen sprake. Videoconferenties, Facebook-groepen en chatgesprekken vormden onze enige communicatiekanalen, en die hebben hun eigen wetmatigheden. Zoom-meetings en chatrooms zijn virtuele echokamers waarin je moeilijk een ‘echt’ gesprek van de grond krijgt. What you see is what you get: eindeloos uitdijende mozaïeken van versplinterde stemmen, onsamenhangende beelden en (mis)communicaties. Het kringgesprek van weleer had focus – het middelpunt – en de uitkomst van zulke cirkelvormige discussies, waarbij schools een praatstok werd doorgegeven, was meestal consciëntieus en nauwgezet: we meet in the middle. Iemand neemt het woord en de rest luistert aandachtig. Ons strak georganiseerde parlementair halfrond moest nu echter plaatsmaken voor een warrig netwerk, en het leek even alsof iedereen verloren liep in een vreemde stad zonder historisch centrum, boordevol doodlopende straatjes en zichzelf tegensprekende wegwijzers.

Een netwerk definiëren we hier als een organisatie van meerdere aan elkaar gekoppelde individuen zonder centrum. Ter illustratie: wanneer je één mier loslaat op een groot horizontaal vlak loopt ze in steeds uitdijende concentrische cirkels uiteindelijk haar dood tegemoet. Bij tien mieren gebeurt net hetzelfde. Wanneer je honderd mieren op zo’n plateau zet, botsen ze aanvankelijk onhandig op elkaar, maar na een tijdje vormen ze spontaan een kleine kolonie. Geen enkele individuele mier begrijpt nochtans hoe zo’n kolonie werkt. Hier is sprake van een complexe groepsdynamiek waarbij de som meer is dan de delen. De belangrijkste voorwaarde voor het creëren van zo’n gedecentraliseerd netwerk van artistieke mieren is dus heel simpel: verzekeren dat er genoeg mieren zijn die er niks van begrijpen. 

“Hoe organiseer je zo’n losgeslagen kerncentrale zonder kern? Het is ons opzet om niet met een (eind)regisseur te werken.”

Het ledenaantal van Zuidpark is tijdens Quarantaine TV bijna verdubbeld. De digitale context heeft dit groeiproces ongetwijfeld gekatalyseerd en versneld. Aan het einde van elke aflevering werd een oproep gedaan om ‘ook een spelend mens te zijn en materiaal op te sturen naar zuidpark2020@gmail.com’. Chatrooms hebben een lagere drempel dan repetitieruimtes en theaters, waardoor nieuwe mensen zich sneller aansloten bij de groep. Onverwachte figuren die vanuit hun slaapkamer eerst afwachtend en anoniem meekeken naar wat er aan de hand was, goed verstopt achter een comfortabel, digitaal deken. Zoom-meetings zijn in die zin zowel intiemer als afstandelijker dan fysieke samenkomsten: je laat recht in je woonkamer kijken, maar wanneer je het beu bent kun je ongemerkt wegglippen. Op het internet mag je vergaderen in je onderbroek en zal niemand kraaien om een French goodbye. 

 De kracht van Zuidpark ligt dus in de eerste plaats bij zijn grote, multidisciplinaire en altijd groeiende ledenbestand. Met een vijftigtal kunstenaars, gaande van textielontwerpers tot animators, spelers, filmmakers en dramaturgen, kun je in korte tijd zeer veel artistieke energie opwekken. Maar hoe organiseer je zo’n losgeslagen kerncentrale zonder kern? Het is ons opzet om niet met een (eind)regisseur te werken. Zuidpark is ook allesbehalve een ‘klassiek’ collectief waarbinnen alle leden bij elk aspect van het maakproces worden betrokken. Wie besliste er dan wat er in de afleveringen van Quarantaine TV kwam? Iedereen en niemand. De deelnemers deden vooral waar ze zin in hadden. De omschakeling van fysieke naar virtuele vergaderingen bemoeilijkte namelijk elke vorm van collectieve besluitvorming. Een democratische consensus afdwingen is bijna onmogelijk via Zoom, waar mensen snel zijn afgeleid, stiekem dierenvideo’s bekijken of onopgemerkt masturberen.

Er was wel een soort van ‘redactie’: een alchemistische montagecel die al het ingezonden materiaal samensmolt tot één draak van een aflevering. Die redacteurs wisten echter niet wat ze doorgestuurd zouden krijgen, en de eenzame filmers die niet slim genoeg waren om hun eigen materiaal te monteren, wisten niet hoe hun beeldmateriaal geknipt en geplakt zou worden. Het resultaat was een oneindig muterende beeldenstorm waar niemand echt tevreden mee was. Een beetje zoals de mythologische Chimaera: een vreemd mengmonster boordevol interne tegenstellingen dat je bij de eerste aanblik doet denken: what the fuck?

Chimaera (1590-1610) – Jacopo Ligozzi

Er waren zeker interne strubbelingen. Mensen waren teleurgesteld omdat hun video’s ‘de cut’ niet haalden. In de virtuele wandelgangen werd gefluisterd dat ingestuurde beelden ‘verminkt’ waren door de monteurs. Eén keer zelfs heeft de redactie, als een soort machtsgeile schaduwregering, geprobeerd om een thematische lijn aan te brengen in aflevering 6. Uiteindelijk bleek aflevering 6 de minst coherente. Mensen waren geschoffeerd door de inhouden van sketches die in nevenschikking met hun eigen inzendingen werden geplaatst. Ze voelden zich ‘schuldig door associatie’. 

“Eén keer heeft de redactie, als een soort machtsgeile schaduwregering, geprobeerd om een thematische lijn aan te brengen.”

Het punt is dat het web in het algemeen, en het gemodereerde internetforum in het bijzonder, geen plek lijkt voor consensus. Als iemand ontevreden was met bepaalde content, kon zij of hij onmogelijk de hele groep overtuigen om een andere weg in te slaan. De enige mogelijkheid om je stem te laten horen was het creëren van een concreet tegenvoorstel, een nieuwe ‘post’. Eerst output genereren en daarna pas evalueren en reageren – actie-reactie. Onze gedeelde virtuele ruimte werd in die zin een soort van boksring: een (on)veilig platform voor gemedieerd conflict waarbinnen de waarde van je eigen ‘overwinning’ relatief was en mede bepaald door de kwaliteiten van de andere spelers. 

‘Conflicten zijn de motor van de democratie’1, beweert de Belgische politicologe Chantal Mouffe. Volgens Mouffe is een werkzame democratie geen instrument voor het bereiken van een gemeenschappelijke consensus. Ze pleit voor een ‘agonistische’ democratie, van het oud-Griekse agon: een conflict, worsteling of sportwedstrijd tussen atleten. Binnen haar democratisch model is er ruimte voor twist en frictie. Niet tussen tegenstanders, maar onder opponenten die elkaar wederzijds respecteren. Op de beste momenten borrelt er zo’n agonistische dynamiek op binnen Zuidpark. Toen bleek dat tijdens vergaderingen en brainstorms de mannen maar al te vaak het woord namen, splitsten een aantal vrouwen zich af in een aparte denk- en doetank. Zij wilden niet alleen in gesprek gaan met de groep, maar ook alternatieve video’s, sketches en voorstellen aanleveren. Er ontstond met andere woorden een interne wij-zijdynamiek die spannend, vruchtbaar en verdiepend was voor de hele troep.

Frankenstein

Zuidparks geflirt met een vernetwerkte dramaturgie leverde vooral een barbaarse, oppervlakkige en paradoxale brij aan beelden, grappen en memes op. Elke vorm van ‘verdieping’ was uitdrukkelijk níét het gevolg van een gefocust doordenken rond één concept of thema. Mieren houden van nature niet van zo’n verschroeiende focus, van loepen, vergrootglazen en te sterke lenzen die alle energie richting één punt sturen. Daaraan kunnen ze zich serieus verbranden. 

Als Zuidpark al iets heeft bereikt met Quarantaine TV, was het misschien wel het opwekken van die verstrooide elektrische energie tussen alle individuele gebruikers van het (internet)platform. Geen gelijkstroom, maar de korte vonk waarop je hoopt wanneer je lukraak vuurstenen tegen elkaar slaat. Pas tijdens de brutale montage van alle oppervlakkige probeersels, pastiches en platitudes voelden we een betekenisvolle spanning groeien tussen, rond en doorheen de verschillende video’s én hun makers. Het gevoel dat we samen apart ‘iets’ hadden gemaakt – hoe lelijk ook – in een eenzame en door en door passieve tijd. Het spannende gevoel dat Dr. Frankenstein moet hebben gehad toen hij zijn aaneengenaaide ledematen voor het eerst spastisch zag samentrekken: ‘It’s alive!’

© Zuidpark

In tegenstelling tot de gekke dokter proberen wij iet of wat trots te zijn op ons monsterlijk cadavre exquis. Hoe lelijk het ook moge zijn, het blijft ons kindje, en het zette ondertussen de eerste babystapjes. Het engagement bij Zuidpark is alleen gegroeid door de vernetwerkte bedrijvigheid tijdens Quarantaine TV. De ‘activistische’ energie was belangrijker dan de inhoud. Het voelde een beetje zoals meelopen met een klimaatbetoging. Je komt enigszins onwennig aan, kijkt de kat uit de boom, en na een tijdje sta je de longen uit je lijf te schreeuwen. Op weg naar huis besef je dat je eigenlijk niet weet wat ‘stop de zesde massa-extinctie’ precies betekent. Je belandt in een context die je niet helemaal zelf hebt vormgegeven, laat staan begrijpt. Deel zijn van een complex netwerk, van een digitale cloud, van een democratie betekent per definitie ook het ‘niet-weten’ omarmen. Weten dat je niets weet, en tóch iets roepen.

Mieren ‘weten’ wat ze moeten doen, maar niet op een hyperindividualistische of rationele manier. Het zijn meelopers. Ze worden geleid door intuïtieve kennis, door buikgevoel en groepsinstinct. Onze wereld – het geglobaliseerde, hypergeconnecteerde en traag opwarmende formicarium waarin we elke dag krioelen – is te ingewikkeld om rationeel te begrijpen. Dat wil nog niet zeggen dat we ons door die complexe realiteit laten platslaan. Om het met de woorden van Chantal Mouffe te zeggen: ‘Het publiek handelt niet alleen uit eigenbelang, ratio of moraliteit, maar ook uit passie. En met passie bedoel ik geen individuele passie maar collectieve passie, het mechanisme dat zorgt dat burgers als collectief in actie komen.’2

1L. Meyvis, ‘Chantal Mouffe, tegendraads politiek denker: “schuif het populisme niet zomaar weg”‘ in: Campuskrant, jg. 2018-19, nr. 5.2E. Kelder en J. Jonkers, ‘Chantal Mouffe. “Een compromis is uiteindelijk altijd in het voordeel van de rijken”‘ in: Tijdschrift voor sociale vraagstukken, jg. nov. 2018, nr. 10.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!