© SKaGeN

Jasper Delva

Leestijd 7 — 10 minuten

WATCHAPP #1 en #2: Emmi en Leo (SkaGeN & De Studio)

WhatchApp #1 en #2: Emmi en Leo is de tweedelige WhatsApp-voorstelling van SKaGeN en De Studio die de toevallige, online ontmoeting tussen Emmi en Leo beschrijft. Als toeschouwer kom je telkens een aantal weken terecht in een virtuele wereld die zich grotendeels op het kleine scherm van je smartphone afspeelt, en dat op elk mogelijk moment van de dag én de nacht. Het tweeluik doet – met wisselend succes – nadenken over de rol van technologie in sociale interacties en theater. Al ga je er wellicht door terugverlangen naar de dictatuur van de theaterzaal.

WatchApp #1: Emmi en Leo, gebaseerd op het gelijknamige boek Emmi & Leo van Daniel Glattauer, begint met een verwarring. De dyslectische Emmi probeert haar abonnement op het lifestyle magazine Skagen op te zeggen, maar bij het versturen van dat bericht verwisselt ze twee getallen en komt op die manier terecht bij een zekere taalpsycholoog genaamd Leo. Er ontstaat een gesprek dat uitmondt in een zinderende affaire. Toch is dit geen alledaagse affaire: Emmi en Leo ontmoeten elkaar nooit. Alles speelt zich af in de virtuele wereld van WhatsApp. De liefde tussen beide neemt de vorm aan van de woorden en berichten die ze elkaar sturen, tot de drang naar een reële ontmoeting te groot wordt. Als dat uiteindelijk gaat gebeuren, loopt het mis en wordt het contact verbroken.

Het vervolg, WatchApp #2: Emmi en Leo Live, begint waar deel 1 eindigt. Bijna één jaar na de mislukte ontmoeting, keert Leo terug uit Boston en neemt Emmi opnieuw contact op. Ze heeft één wens: ze wil Leo één keer in haar leven gezien, geroken, gesproken hebben. Leo stemt toe. Een eerste ontmoeting – of is het een date? – vindt plaats op het Hendrik Conscienceplein in Antwerpen. Net als het initiële WhatsAppgesprek verloopt deze eerste ontmoeting wat stroef en ongemakkelijk. Maar het gesprek komt weer op gang en snel wordt duidelijk dat de band tussen beiden, gesmeed in de eerste lockdown, nog niet is verdwenen. Komen de gevoelens opnieuw naar boven drijven? Zal het bij die ene ontmoeting blijven? En hoe zit het met Emmi’s echtgenoot en was Leo niet samen met iemand teruggekeerd uit Boston?

Een virtuele wereld

Als toeschouwer kijk je binnen in de wereld van Emmi en Leo op een virtuele manier. Je wordt uitgenodigd in een WhatsApp-groepschat met een hele hoop onbekenden. De gesprekken tussen Emmi en Leo die je via de berichtjes volgt, zijn gebaseerd op de originele tekst van Glattauer en verder aangevuld door Jaela Cole, Mathijs F Scheepers en Korneel Hamers. Het geheel van dialogen is grotendeels goed uitgewerkt, al is het verhaal inhoudelijk soms wat slapjes en voorspelbaar en voelen het taalgebruik en de woordkeuze soms wat knullig en ouderwets aan. Toch voelt het WhatsApp-gesprek tussen Emmi en Leo aan als echt en herkenbaar. Je ervaart de initiële ongemakkelijkheid waarbij de technologie het contact tussen beiden bemoeilijkt. Er vallen vaak (lange) stiltes, de een weet niet of en wanneer de ander zal reageren en dingen worden soms anders of verkeerd begrepen. Het blijven tenslotte korte berichtjes, af en toe al eens aangevuld met een gif, foto of ingesproken bericht.

Daarnaast wordt in deel 2 de wereld van WhatsApp uitgebreid met een aantal live ontmoetingen tussen Emmi en Leo, gespeeld door Janne Desmet en Jurgen Delnaet, die overigens uitstekend werk leveren. Deze ontmoetingen worden altijd aangekondigd op de virtuele scène en zijn vervolgens in real time te volgen op locatie of via Instagram of Facebook live en later opnieuw te bekijken via Vimeo. Bij die ontmoetingen staat het perspectief van de personages centraal. Het scherm is een split screen: de blik van Emmi en de blik van Leo. Het resultaat is dat je als toeschouwer de personages kan volgen. Je ziet hoe ze elkaar tegemoet lopen, naar elkaar kijken en op elkaar reageren maar ook hoe ze elkaar vaarwelzeggen en elk weer hun eigen weg gaan na een ontmoeting. Deze echte ontmoetingen zijn een verademing naast de stroom aan berichtjes, ook al zit er soms een contradictie tussen de berichtjes en het acteerspel. De manier waarop Emmi en Leo elkaar ontmoeten en op elkaar reageren in het spel en de manier waarop ze dit dan later bespreken in WhatsApp lijken niet altijd overeen te komen. Toch doet het deugd opnieuw acteerwerk te zien. Al moet het gezegd zijn, ook deze scène blijft virtueel: nog steeds speelt alles zich af op dat veel te kleine scherm van je smartphone.

Technologie en theater

Deze virtuele manier van werken brengt twee verschillende, maar toch samenhangende vragen voort. Aan de ene kant gaat de voorstelling over de toenemende rol van technologie in onze levens en sociale interacties, zeker in tijden van social distancing. Hoe verloopt sociaal contact wanneer ontmoetingen gebonden zijn aan strenge regels en nieuwe mensen leren kennen bijna onmogelijk is? Hoe krijgt een spontane en onverwachtse kennismaking vorm in een door technologie gemedieerde setting? Hebben applicaties en andere nieuwe media een invloed op onze intimiteit en manier van interageren met elkaar? Het zijn op zich relevante vragen, maar als de ontmoeting tussen Emmi en Leo via WhatsApp iets zegt over intimiteit, interacties en technologie, dan toch vooral dat het een zaak van mensen is.

“Het gebruik van WhatsApp voegt maar weinig toe aan de manier waarop het verhaal wordt overgebracht naar het publiek. Het zijn hulpmiddeltjes die inhoudelijk weinig bijdragen aan de theaterervaring.”

Aan de andere kant stelt de voorstelling de toneelervaring van het publiek in vraag. Kan je via hedendaagse technologieën als WhatsApp en Instagramvideo’s een evenwaardige theaterervaring bieden? Kan je dezelfde beleving en emoties losweken bij het publiek wanneer alles gevolgd wordt met een smartphone? Het gebruik van WhatsApp, evenals het gebruik van de livevideo’s, voegt maar weinig toe aan de manier waarop het verhaal wordt overgebracht naar het publiek. Het zijn hulpmiddeltjes die inhoudelijk weinig bijdragen aan de theaterervaring. WhatchApp treedt naar voren als een ontmoeting zijn tussen oude en nieuwe media, maar het voelt toch vooral aan als oude wijn in nieuwe flessen. Is technologie hier niet vooral een means to an end omwille van de corona-maatregelen?

Een levensecht ritme

Toch zou het onterecht zijn de voorstelling af te schrijven omwille van de niet verwezenlijkte technologische doelstelling. Wat de voorstelling interessant maakt, is dat je als toeschouwer gedurende een aantal weken getuige bent van een ontluikende kennismaking, een vriendschap en zelfs verliefdheid. Het gebeurt zelden dat een theatervoorstelling langer dan twee uur duurt en dat je het niet op één bord gepresenteerd krijgt. Als toeschouwer volg je het gesprek tussen Emmi en Leo alsof je mag genieten van een langgerekt twaalfgangenmenu. Dat gebeurt bovendien op alle mogelijke uren van de dag: ’s morgens, ’s middags, ’s avonds, en zelfs ‘s nachts.

“Wat de voorstelling interessant maakt, is dat je als toeschouwer gedurende een aantal weken getuige bent van een ontluikende kennismaking, een vriendschap en zelfs verliefdheid.”

Deze manier van vertellen is als toeschouwer best wennen. Soms zit je midden in hun conversatie en volg je, net als op het podium, het gesprek in real time. Op andere momenten merk je plots dat je een hele reeks berichten hebt gemist. Net zoals bij elke WhatsApp-groep heb je dan de mogelijkheid de gemiste berichten volledig te negeren of toch nog te lezen. Hetzelfde gebeurt met de video’s, ondanks dat ze op voorhand aangekondigd worden als afspraakjes gemaakt door Emmi of Leo. Dit geeft de voorstelling een interessant ritme. Soms ben je als toeschouwer helemaal mee, op andere momenten loop je wat verloren en weet je niet meer hoe het ene met het andere te verbinden. Soms komt de voorstelling zelfs ongepast, want je zelf bezig bent met een ander, belangrijker app-gesprek of, erger, je een andere voorstelling zit te livestreamen of aan het bekijken bent via YouTube.

Judgen in de digitale foyer

Bovendien willen de makers de theaterervaring zo goed mogelijk benaderen. Een van de aspecten die ze daarbij niet willen verliezen, is het nagesprek in de foyer. Omdat samenkomen verboden is, werd er een digitale foyer gecreëerd op Facebook die bestaat uit de hoop telefoonnummers uit de WhatsApp-groep. Het is een plek waar mensen het stuk kunnen bespreken en dat blijkt wonderwel te lukken. Waar je normaal gezien een voorstelling bespreekt met je eigen gezelschap of, heel af en toe, met iemand die je nog niet kende, kan je in deze virtuele foyer met veel meer mensen in gesprek gaan. Al moet tegelijkertijd gezegd worden dat het gesprek in de virtuele foyer niet veel verder gaat dan een persoonlijke opmerking over hoe Emmi zal of moet reageren, waarom het nu toch zolang stil blijft en voorspellingen over of ze uiteindelijk samen zullen eindigen of niet.

Deze virtuele foyer past perfect bij het idee van voyeurisme dat centraal staat in deze voorstelling. Mensen be- en veroordelen volop wat Emmi en Leo sturen en doen. Je krijgt als toeschouwer al snel het gevoel deel uit te maken van een avondje roddelen met vrienden. Af en toe eens goed mensen judgen kan zeker geen kwaad, en is soms zelfs nodig, maar hier gaat het er, met alle gemakkelijke en gratuite seksistische en gender-stereotypen voorop, nogal eens over, al kan dat ook aan de wat eenvoudige personages zelf liggen. Misschien toont deze foyer vooral dat in een virtuele, maar daardoor ook minder persoonlijke setting mensen sneller uitspraken doen die ze in het echte leven misschien niet zouden uiten? Toch levert deze digitale ontmoeting tussen mensen soms ook waardevolle commentaar op bij het geleverde werk. Zo wordt het wat knullige taalgebruik of het gebrek aan foto’s of emojis aangekaart. Het is misschien wat veel gezegd om het publiek als dramaturg te zien, maar er ontstaat wel een gevoel van meedenken en van invloed. Het is alleszins een verdienste van de makers dat ze de bedenkingen en tips meenemen in het verdere verloop.

Dictatuur van live theater

Na voorstellingen als Zeestuk en Closer reflecteert SKaGeN met WatchApp #1 en #2: Emmi en Leo opnieuw over de manier waarop maatschappelijke en technologische veranderingen vertaald kunnen worden naar de scène en hoe ze de theaterbeleving beïnvloeden. Door gebruik te maken van real time WhatsAppberichten gaan de makers in tegen de dictatuur van de theaterzaal. In een normale voorstelling word je als toeschouwer voor een bepaalde periode in een afgesloten ruimte opgesloten met anderen. Meer zelfs, elke vorm van afleiding, ook een smartphone, is gewoonweg niet toegestaan. Dat is hier niet het geval. En daar lijdt de voorstelling soms wat onder. Simpel gezegd: het is gewoon niet hetzelfde.

Door de aanwezigheid van een virus dringt een virtuele benadering van theater zich sneller op dan ooit tevoren. SKaGeN en De Studio nemen deze omstandigheden in handen om na te denken over nieuwe vormen van theater en dat siert hen. Toch blijf je na een volledig schermbemiddelde voorstelling vooral achter met een wat onbevredigd theatergevoel. In Etcetera verscheen onlangs een sterk pleidooi van Anna Franziska Jäger en Nathan Ooms om de “ouderwetse” dictatuur van live en van het fysieke samenzijn van performers en publiek in één ruimte langer in stand te houden. Al mijn politieke engagement en de inspanningen van de makers ten spijt, denk ik dat ik deze keer ook aan de kant van de dictatuur sta.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 7 — 10 minuten

#162

01.12.2020

14.03.2021

Jasper Delva

recensie

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!