Wij, Wunderbaum, bestaan 25 jaar. Hoe zijn we de groep geworden die we nu zijn? Hoe is het veld en de wereld rondom ons veranderd? Een vooruitblik door een terugblik.

1.

We zijn het gewend om in de ‘wij’-vorm te praten. We zijn een wij. Mensen vragen ons, ook als we alleen zijn: hoe gaat het met jullie? We vinden dat leuk, het is gewoon zo, al zo lang, al 25 jaar nu. “Hoe gaat het met de anderen?” Dan vertellen we wat de anderen doen. Meestal welke projecten. Niet de persoonlijke dingen. Naar de buitenwereld voeren we een strikt gesloten professioneel protocol. We hebben het er nooit over gehad, het is een stilzwijgende afspraak. We praten over werk en het gaat met ‘ons’ altijd goed. We zijn een soort theatersekte (of een circusfamilie?). Een sekte met toonmomenten. Naar onze voorstellingen kan iedereen altijd komen kijken, overal.

Natuurlijk is ons leven ook vaak niet samen, vaker niet dan wel. In de dagelijkse realiteit dragen ook wij onze zorgen alleen. Net als individuen die geen onderdeel uitmaken van een acteurscollectief. Wunderbaum is de optelsom maar niet het medicijn. Toch is het gevoel dat we samen sterker staan dan alleen altijd onze kracht geweest. Naar belangrijke besprekingen komen we altijd met zoveel mogelijk.

Toen wij in 2001 van de toneelschool kwamen, hadden de generaties voor ons de vlakke vloer bestormd en radicaal veranderd. De avantgardistische collectieven hadden huisgehouden als vossen in een kippenhok. Maar toen wij daar aankwamen was het er net te gezellig  geworden. In onze herinnering speelde in elke foyer de CD van de Buena Vista Social Club.

Onze weg liep van ZTHollandia in Eindhoven, langs NTGent, richting Theater Rotterdam en uiteindelijk ook naar Milaan, Theaterhaus Jena en Berlijn. Rotterdam is onze thuisstad. Daar hebben we zelfs een stamcafé. Café de Schouw, in de Witte de Withstraat. We zitten vaak buiten te roken, onder de heaters, niet goed voor het milieu. We roken vooral als we werken.

“Toen wij in 2001 van de toneelschool kwamen, hadden de generaties voor ons de vlakke vloer bestormd en radicaal veranderd. De avantgardistische collectieven hadden huisgehouden als vossen in een kippenhok. Maar toen wij daar aankwamen was het er net te gezellig  geworden.”

We wilden een locatietheatergroep zijn. Alles zelf opbouwen, busjes uitladen, prakken neerzetten. De eerste paar jaren deden we alles zelf. We hadden veel geluk, er waren nog meer subsidies voor de podiumkunsten en jonge makers kregen meer kansen dan nu. We waren de kinderen met de gouden paplepel. Alles wat we verzonnen, konden we doen en we deden het. We werkten hard. We flyerden op de markt. We speelden in buurthuizen samen met fanfares. We sliepen weinig.

Onze eerste voorstelling heette de Magical Brabant Mystery Tour (2001). In die voorstelling lag eigenlijk alles al verscholen wat we nu nog doen en waar we nu nog in geloven. We kwamen op, verkleed als de Beatles, deden een dans en reflecteerden op de actualiteit, op 9/11. De houten stoel, lasers, rookmachines en fanfares waren ons credo. In Magical Brabant Mystery Tour zingt het personage Leidsche Kees het lied ‘Man in een grot’, over Osama Bin Laden, en vertelt André, de euro-engel, hoe je je het beste kunt voorbereiden op de overgang naar de nieuwe munt.

“De eerste paar jaren deden we alles zelf. We hadden veel geluk, er waren nog meer subsidies voor de podiumkunsten en jonge makers kregen meer kansen dan nu. We waren de kinderen met de gouden paplepel. Alles wat we verzonnen, konden we doen en we deden het.”

De jaren ‘90 van de 20e eeuw waren voorbij, de 21e eeuw begon met een terroristische aanslag op de westerse wereld en een nieuwe munt: de euro. 9/11 en later de moord op Pim Fortuyn waren de kiem voor het populisme en 25 jaar later het einde van de ‘redelijke’ democratie. Of de opmaat voor de ‘postkapitalistische tech-bro pittbull mediacratie’ waar we nu in beland zijn. De bescheidenheid is in stilte gestorven. Vreemdelingenhaat, sociale media en narcisme aangedreven door hyperkapitalisme bleken een drietraps-turbo-raket die ontvlamde in het moment waar we nu zijn.

Binnen deze waanzin is het ’normale’ publiek voor ons altijd een houvast. Dat is natuurlijk een onmogelijk begrip ‘het normale publiek’. Wij definiëren dat misschien als de belastingbetaler die hooguit één keer per jaar het theater bezoekt (haha, dat is nog erg positief waarschijnlijk). Ons publiek is eigenlijk altijd al het belangrijkste geweest. Lange tijd zeiden we: “Naar ons kun je je buurvrouw meenemen, die nog nooit in het theater is geweest.” We speelden het liefst in de periferie, in de regio. We wantrouwden het centrum, de luxe, de ‘hoge’ kunst.

“Binnen deze waanzin is het ’normale’ publiek voor ons altijd een houvast. Dat is natuurlijk een onmogelijk begrip ‘het normale publiek’. Wij definiëren dat misschien als de belastingbetaler die hooguit één keer per jaar het theater bezoekt (haha, dat is nog erg positief waarschijnlijk).”

We willen ons uitspreken over de wereld om ons heen en dat doen we het liefst op een manier die veel mensen aanspreekt. Daarom zijn we vaak ook ‘entertainers’. We houden ervan met humor een groot publiek aan te spreken. We zijn de generatie Nirvana-fans van het eerste uur. Kurt Cobains zin “Here we are now, entertain us” zit ergens diep in ons. Lange tijd verstonden ook wij: ‘Here we are now, entertainers”. Wie entertaint wie? Cobain weigerde vaak dat lied nog te spelen. Hoe gaat dat samen, massa en treurigheid? (Misschien het mooist in de versie van ‘Smells like teen spirit’ van Patti Smith). Hierover maakten we in 2017 de voorstelling Superleuk maar voortaan zonder mij, van David Foster Wallace. We speelden op een cruiseschip om te onderzoeken hoe massaconsumenten op onze theaterstijl reageren. Het was erg pijnlijk. Maar ook waardevol, we kwamen er gesterkt uit.

Aan onze collega-theatermakers zeggen we: Wees aanspreekbaar op de inhoud van je werk, communiceer met je publiek en zorg op die manier voor verbinding en maatschappelijke relevantie.

“We willen ons uitspreken over de wereld om ons heen en dat doen we het liefst op een manier die veel mensen aanspreekt. Daarom zijn we vaak ook ‘entertainers’. We houden ervan met humor een groot publiek aan te spreken. We zijn de generatie Nirvana-fans van het eerste uur. Kurt Cobains zin “Here we are now, entertain us” zit ergens diep in ons.”

2.

Begin jaren 2000 begon Europa zich uit te breiden. We werden vooruitgeschoven, overal kwam geld vrij. We noemden het ‘The big European jackpot’. Voor de grap, maar ook met een soort respect. We waren onderdeel van een groter plan, een grote verbroedering. We speelden in Slovenië, Bulgarije, Roemenië. De Brexit was nog lang niet in zicht. Er heerste een vorm van optimisme en de klimaatcatastrofe werd nog vrolijk vooruitgeschoven. We vlogen de hele wereld rond. We speelden in de VS, Iran, Oekraïne. Onze collectieve vorm leek samen te vallen met de tijdgeest. De boventiteling stond nog in de kinderschoenen. We dansten veel, een playlist op je telefoon was iets nieuws. Er hing een positivisme in Europa dat nu ver te zoeken lijkt. Vandaag lijkt Europa zich aan elkaar vast te klampen uit angst voor Poetin, verlaten door de VS. 

Hoe hebben we het zover laten komen?

Het is raar, nu lijkt ons werk, tegen wil en dank bijna, een encyclopedie van theater en tijdsgeest. In Everybody for Berlusconi (2004) werkten we samen met de Sloveense groep Betontanc. Omdat Slovenië net was toegetreden tot de EU was er geld voor culturele uitwisselingen. We besloten een voorstelling te maken over de populist avant la lettre: Silvio Berlusconi. Onze vraag was: waarom praten we over welke landen er bij de EU komen en niet welke eruit moeten? De voorstelling heette aanvankelijk Killing Berlusconi maar dat ging op de schop nadat er in het EU Parlement vragen waren gesteld hoe het mogelijk was dat met Europees geld een voorstelling met zo’n titel gemaakt werd. We lieten het publiek stemmen of Berlusconi vermoord moest worden of niet. We hadden ook schietles gevolg bij een Sloveense jager. Hiervan vertoonden we video’s in de voorstelling. Uiteraard was de moord metaforisch bedoeld. Hoe kunnen we ons teweer stellen tegen autoritaire leiders die hun macht misbruiken en mensen onderdrukken?

“Begin jaren 2000 begon Europa zich uit te breiden. We werden vooruitgeschoven, overal kwam geld vrij. We noemden het ‘The big European jackpot’. We waren onderdeel van een groter plan, een grote verbroedering. We speelden in Slovenië, Bulgarije, Roemenië. Er hing een positivisme in Europa dat nu ver te zoeken lijkt.”

Op dit moment, meer dan twintig jaar later, maken we Autocrat Clowns, over de populistische navolgelingen van Silvio Berlusconi. Een Europese samenwerking met het Jezyckie Centrum in Poznan in Polen en het Kilowatt festival in Sansepolcro in Italië. Met experts en inwoners organiseren we talkshows over de populistische dreiging in Europese democratieën. We werken onder andere samen met de Georgische acteur Andro Chichinadze die in Tbilisi in de gevangenis zit omdat hij deelnam aan pro-EU demonstraties. De vijanden van de Europese gedachte zijn nu beter georganiseerd en overal wordt vanuit angst teruggegrepen naar nationale , christelijke, traditionele, burgerlijke ideeën. We zien het overal waar we werken gebeuren. Racisme is terug van nooit weggeweest.

Hierover maakten we eerder al Het Nationale Lied (2019). Een sing along avond met grote nationale hits waarin uiteindelijk een zwarte beveiliger de zaal wordt uitgezet. Hierover ging ook White Male Privilege (2018) van Annelies Verbeke en met een grote groep vrijwilligers creëerden we Welcome in my Backyard (2005) over een woongemeenschap die een groep asielzoekers opvangt.

“In Everybody for Berlusconi (2004) werkten we samen met de Sloveense groep Betontanc. De voorstelling heette aanvankelijk Killing Berlusconi maar dat ging op de schop nadat er in het EU Parlement vragen waren gesteld hoe het mogelijk was dat met Europees geld een voorstelling met zo’n titel gemaakt werd. We lieten het publiek stemmen of Berlusconi vermoord moest worden of niet.”

Veel van onze voorstellingen lijken vragen te stellen die onophoudelijk terugkeren. Misschien draaien we in cirkels en bijten we continu in onze eigen staart. Volgt op iedere emancipatiegolf een periode van regressie? Draaien we in cirkels, aangedreven door ons eigen onvermogen om echte verandering teweeg te brengen? Daarover maakten we in 2016 de film Stop Acting Now, waarin we stopten met acteren om actievoerders te worden. Hij staat op onze website, best af te spelen op groot scherm, met de muziek niet te zacht.

We zijn destijds natuurlijk niet echt gestopt met acteren. Anders bestonden we nu niet 25 jaar. We speelden dat we stopten, dat we actievoerders werden. In het echt zijn we belabberde actievoerders. Nu zijn we weer clowns, acteurs die spelen dat ze clowns zijn, die dan toch weer een soort van actie voeren.  Aan het einde van Autocrat Clowns ontsnapt Hitler uit een luciferdoosje. Als clowns trekken we ten strijde, gewapend met neuzen en grote schoenen. Voor de vrijheid van meningsuiting, voor de vrijheid van de kunst. Want we hebben geen andere keus, de dreiging is reëel.

“De vijanden van de Europese gedachte zijn nu beter georganiseerd en overal wordt vanuit angst teruggegrepen naar nationale , christelijke, traditionele, burgerlijke ideeën. We zien het overal waar we werken gebeuren.”

3.

Zullen we ooit ophouden met spelen en vormen zoeken om de wereld om ons heen te duiden en te begrijpen? Er is toch altijd wel een personage of een lied of een dans die juist nú opgevoerd moet worden.

We werkten in alle structuren die er bestaan. We werkten in grote stadstheaters zowel als acteurs als regisseurs, we werkten als collectief met een eigen kantoor in een productiehuis, we werkten in CC’s, we werkten als directeuren met 40 man personeel, we werkten als coaches op scholen, we werkten als regieteam in grote huizen, we werkten op grote festivals en op hele kleine festivals. We werkten met artistiek leiders met een ‘eigen agenda’, met arrogante festivaldirecteuren met een bepaalde smaak, met dramaturgen met regie-ambitie. We werkten zonder wc’s op locaties, we werkten met eigen douches op de meest prestigieuze festivals. We werkten vast in Italië en Duitsland, structureel met buitenlandse subsidie. We co-produceerden onder andere met Slovenen, Brazilianen en Amerikanen.

“Veel van onze voorstellingen lijken vragen te stellen die onophoudelijk terugkeren. Misschien draaien we in cirkels en bijten we continu in onze eigen staart. Volgt op iedere emancipatiegolf een periode van regressie? Draaien we in cirkels, aangedreven door ons eigen onvermogen om echte verandering teweeg te brengen?”

We kennen de sterk hiërarchische Duitse stadstheaterstructuur met veel geld die bijna haaks staat op de Italiaanse kleinere huizen en festivals waar veel meer vanuit community’s gemaakt wordt. Het Teatrino del Mastronauta in Piemonte heeft vb. een ledenstructuur. Er is een algemene vergadering van leden waar beslissingen worden genomen. Veel activiteiten draaien op vrijwilligers. Zo’n huis is bovenal een open community space gericht op lokale kunstenaars , jongeren en bewoners. In het Jezyckie Centrum Kultury in Polen kookt de moeder van de artistiek leider en is er een hele actieve seniorenclub. Met hen praten we voor Autocrat Clowns over het dagelijks leven tijdens het  communisme en de huidige Poolse politiek.

Altijd hadden we het geluk en de kracht dat we ons eigen geld hadden. Dat gaf ons de mogelijkheid onze eigen keuzes te maken. In de laatste landelijke subsidieronde van het Nederlands Fonds Podiumkunsten werd onze aanvraag niet gehonoreerd. Dat was een enorme teleurstelling en klap. We verloren in één keer meer dan de helft van ons budget. Ook voor ons team was het een enorme schok, we verloren onze zakelijk leider.  Om te kunnen blijven voortbestaan moeten we onszelf ingrijpend hervormen. We voelden het belang van een sterk en betrokken bestuur. Gelukkig kregen we van een privéfonds een groot bedrag ter overbrugging. We zitten momenteel midden in dat proces en de weg die voor ons ligt is een groot vraagteken. Maar we kijken verder vanuit de ervaringen die we hebben opgedaan. Dat is ook een bezielend proces.

“Als clowns trekken we ten strijde, gewapend met neuzen en grote schoenen. Voor de vrijheid van meningsuiting, voor de vrijheid van de kunst. Want we hebben geen andere keus, de dreiging is reëel.”

Het meerjarige Nederlandse en Vlaamse subsidiesysteem is uniek, maar staat door bezuinigingen helaas onder druk. We krijgen momenteel gelukkig veel kansen om coproducties te doen. Hierdoor kunnen we voorlopig voortbestaan en op veel plekken zichtbaar zijn. We werken samen met Theater Rotterdam, Maas Theater en Dans,  NTGent, Schauspielhaus Bochum en in seizoen 27/28 met het Berliner Ensemble.

Gelukkig worden we ook structureel ondersteund door de gemeente Rotterdam, hebben we een ‘geefkring’ met donateurs en zijn we in gesprek met private fondsen. Het zijn allemaal nieuwe wegen om te zoeken naar manieren om onze autonomie te bewaren. Ook hebben we voor het eerst een Creative Europe aanvraag ingediend. Dat is veel werk waarbij we gelukkig ondersteund werden door experts. Omdat nationale overheden steeds meer bezuinigen wordt de druk op dit culturele programma van de Europese Commissie steeds groter. We hoorden bovendien dat de hoeveelheid aanvragen enorm is toegenomen door het gebruik van AI. De kans dat we het krijgen is dus erg klein. Hoe het dan verder moet weten we niet. We hebben op onze website sinds kort een ‘steun ons’ button. Bij dezen.

“In de laatste landelijke subsidieronde van het Nederlands Fonds Podiumkunsten werd onze aanvraag niet gehonoreerd. Dat was een enorme teleurstelling en klap. We verloren in één keer meer dan de helft van ons budget. Om te kunnen blijven voortbestaan moeten we onszelf ingrijpend hervormen.”

We zoeken overal verbindingen en inhoudelijke partners; en maken minder werk dat vaker speelt, voor meer mensen. En we gaan meer Europa in. Omdat we willen investeren in een sterk cultureel Europees landschap met verbindingen en samenwerkingen tussen makers, theaters en festivals. Omdat we hier kunnen reizen met de trein. Het continent met zoveel verschillende talen en culturen, zo dicht op elkaar en toch zo anders. Laten we elkaars perspectieven delen en van elkaars ervaringen leren. We hebben in Oost Duitsland, bij Theaterhaus Jena, grote zomervoorstellingen gespeeld over terugkerend nazisme in de provincie Thüringen, vanuit het perspectief van tuinkabouters. Hierin konden we ook onze ervaringen met opkomend rechts in Italië en Nederland kwijt.

“We zoeken overal verbindingen en inhoudelijke partners; en maken minder werk dat vaker speelt, voor meer mensen. En we gaan meer Europa in, omdat we willen investeren in een sterk cultureel Europees landschap.”

We voelen dat overal de vrijheid van meningsuiting, het vanzelfsprekende recht om systeemkritische kunst te maken, onder druk staat. Hoe overheden die rechten inperken is overal voelbaar. In Tsjechië, waar we spelen op een festival in Olomouc, wordt de publieke omroep meer onder invloed van de regering gebracht. In Italië wordt momenteel hevig geprotesteerd omdat de regering van Meloni het recht op demonstreren hevig inperkt. Hoe dat functioneert hebben we gezien in Polen tijdens de PiS-regering. Daarover vertaalden we een lezing van de Poolse curator Michal Rogulski uit Warschau, gegeven tijdens het symposium ‘Theatre amidst the right turn’. Hij weet precies uit te leggen hoe mensen zich langzaam beginnen te conformeren aan een systeem uit angst of onbehagen.

Moskou ligt uiteraard ook in Europa. Misschien moet dat het doel zijn: Killing Putin, op naar Moskou.

“We voelen dat overal de vrijheid van meningsuiting, het vanzelfsprekende recht om systeemkritische kunst te maken, onder druk staat. Hoe overheden die rechten inperken is overal voelbaar.”

4.

Hoe hebben we het zover laten komen?

Lang zullen we leven in de gloria:

De grote oude Mercedes bus en de legertent op het dak van de parkeergarage in Eindhoven.

De lege kantoorpanden en de geïmproviseerde kleedkamers.

De Sloveense regisseur die in ons gezicht brulde: “And now I wanna do something I like.”

De tribune, gebouwd uit bierkratten en de dronken schlagerzanger en zijn meisje.

Het samen opbouwen met Kopna Kopna met ACDC in Oostende en de dramaturg die zei “nu moeten jullie echt naar bed, want jullie zien eruit als lijken”.

De Rotterdammers met ‘niet Nederlands uiterlijk’ die we casten voor de rol van asielzoekers.

De Surinaamse man die we uit een bus lieten stappen met een boomstam in zijn hand.

De Vismijn in Gent, de kou, de wonden op onze knieën en de avond met 10 man publiek.

Alle winkelcentra waar we ons publiek bespioneerden, vanachter een kledingrek in de H&M, de roltrappen, de airco’s.

De kerkbanken, de videocamera’s en het kruis. De gekleurde lijnen op de grond in de KVS, de paniek en de meewarige blikken van de technici. En uiteindelijk de doeken die niet omhoog gingen.

De voetbalfans die ons toeschreeuwden in nachtclubs en de hond die uit een bierglas dronk in Gent.

Het bericht van de dood van Michael Jackson in de kelder van de bar in Venlo, de stacaravans en de aspergestekers.

De zedenpolitie op onze hotelkamers in Teheran, de uitzinnige menigte in het park.

De opengebroken flat, Jan en Hennie, de modder in Rotterdam Zuid.

The Standard Hotel in Los Angeles.

De skipakken en het concert in het HAU in Berlijn.

De fantastische teksten van Annelies Verbeke en Arnon Grunberg.

Jeroen Willems en John Dowland.

De geniale jazzmuzikant die crack rookte uit zijn trompet in Detroit.

Het dak in Rotterdam, alle inwoners, en de gele houten brug van ZUS architecten.

De kerkdienst op Skid Row in Los Angeles.

De meisjesjeugdgevangenis in Amsterdam.

De schaapsvellen in lege kantoorpanden, het uitzicht op de lichten van de stad.

De filmset, de honderden vrijwilligers op hun knieën op de afgezette snelweg.

Het interview met toekomstexperts in München.

De publieke gesprekken over porno in leeszaal West in Rotterdam.

De echte Italiaanse buren in Milaan, het gevoel van alles nieuw in San Siro.

De Italiaanse bureaucratie, de onmogelijkheid tot verandering.

Altijd weer de grens tussen onze eigen biografie, privacy en ons werk.

Het café in Kreuzberg.

De audities in Jena en de honderden cv’s.

De koren en de dirigenten.

De Syriërs en de Thuringers. Het eindeloze gevecht met de Arabische boventiteling.

De Oost-Duitse geschiedenis, de trauma’s en ons gevoel niks te weten.

De tournees door zalen in Nederland en België, de artiestenfoyers en stations.

Het stilstaan in de rij, het spelen in zoveel verschillende talen.

Het virus, de stilstand, de onzekerheid.

De wedergeboorte als clowns.

De conspiracy theorieën en de fascistische populisten die uit alle hoeken en gaten tevoorschijn komen.

We transformeren onszelf in beren, filmpersonages en tuinkabouters.

We wapenen ons met de middelen die we door de jaren heen hebben aangescherpt.

We geven onszelf opnieuw vorm, uitgerust met de veren en de schmink van jaren.

We spelen groot maar echt.

Daarin zien we ook, heel positief, de toekomst van het theater. Tegenover de Artificial Intelligence en de DEEPFAKE stellen we de DEEPREAL. Die is bovendien LIVE. Wij doen aan LIVE DEEPREAL: een hele intense ervaring die, in het echte leven, live te beleven is. Echte mensen, komen samen in een echte ruimte om zich SAMEN te scherpen aan een gedachte, een vorm.

Theater dus. Maar misschien valt in disruptieve tijden op bepaalde vanzelfsprekendheden opeens een nieuw licht, waardoor de betekenis compleet verandert. Is dat Retro? Maakt het ook uit, long story short.

Cari colleghi, lief publiek, unsere Zukunft ist ganz BRIGHT:

HERE WE ARE NOW, ENTERTAIN US (ENTERTAINERS) !!

Wine Dierickx, Marleen Scholten, Matijs Jansen, Maartje Remmers, Walter Bart en Maarten van Otterdijk.