Ik heb enige voorkennis over het project wanneer ik in oktober de première van Three Portraits zie op het Something Raw Festival in Frascati en de Brakke Grond. Sarah van Lamsweerde is als kunstenaar verbonden aan Het Veem Theater waar ikzelf werkzaam ben en waar zij Three Portraits produceerde. Ze ontwikkelde de drie delen Meeting You, With Guest Appearances By… en Montage vanaf 2007 afzonderlijk en ontdekte pas daarna de onderlinge samenhang. De portretten komen uit het privébezit van Sarah. De groepsfoto bijvoorbeeld had ze al langer, maar plaatsing en datering waren tot kort voor de première een mysterie. Nadat de foto werd afgedrukt bij een voorpublicatie in de Volkskrant, stuurde een lezeres een haast identieke foto in die in Lourdes was genomen in 1925. Het verhaal geeft de foto diepte. Die tegenstelling tussen wat er aan de buitenkant te zien is en wat zich vanbinnen beweegt is het hoofdmotief van Three Portraits.

Meeting You is geënsceneerd als een kort rendez-vous. Ik word op de afgesproken tijd alleen naar een afgeschermde donkere ruimte gebracht waar ik aan een tafeltje mag plaatsnemen tegenover een anonieme duisternis. Er weerkaatst wat licht. Het doet me denken aan de black mirror, een negentiende-eeuwse kermisattractie die dekijker de ‘toegang tot een andere wereld’ suggereerde. Dan licht in de spiegel het gezicht van het meisje op. Het is een geprojecteerde replica van het schilderij Portrait of a Young Girl (Petrus Christus, ca. 1470) die Van Lamsweerde aan de achterkant van een ingelijste foto bij haar thuis vond. De blik van het meisje intrigeert. Ze ziet mij maar geeft van zichzelf niets prijs. We kijken naar elkaar. Wanneer het licht dimt, zie ik mezelf weerspiegeld en vervolgens haar gezicht in dat van mij. Ik word het portret en zij mij n toeschouwer. Zo in tweeën opgesplitst kijk ik naar mezelf als schilderij en even ben ik levend en dood tegelijk. Dit is waarnemen in pure vorm; kijken en een ander paar ogen ontmoeten. Het is een ogenschijnlijk simpel blikkenspel waarin ontelbare herinnerde en potentiële ontmoetingen zich weerspiegelen. Na zeven minuten gaathetlicht aan en word ik weer opgehaald. Ik wil langer tegenover haar zitten; kijken, gezien worden.

Zoals een foto in een doka laag per laag wordt ontwikkeld, zo betreed ik met nog zo’n tien anderen in With Guest Appearances By... stap voor stap de wereld van een familieportret. Als we de theaterzaal betreden, kom ik terecht in een labyrint van donkere kamers. Onzichtbare handen openen en sluiten gordijnen en gidsen me van lege ruimte naar lege ruimte. Ik ben getuige van de terugkeer van de familie naar het moment waarop de foto werd genomen. De speurtocht in de installatie maakt plaats voor een wandeling door het familieportret, waarbij ik herinneringen aan het huis opvang en gedachten van de acteurs die de familie representeren. Ze verschijnen een voor een in bevroren poses in de ruimtes die ik doorkruis. Via de voice-over op de koptelefoon beschrijven zij hun fysieke beleving; het aannemen van dezelfde poses als de personen op de foto lijkt toegang te verschaffen tot hun gedachten. De tekst laveert tussen die waarnemingen van buitenaf en de beleving van binnenuit. Zo verzamelen alle facetten van de foto zich langzaam in de ruimte. Ik ben daar en tegelijkertijd ben ik daar niet. Dat ik als toeschouwer ‘het gastoptreden’ ben van deze reünie wordt me duidelijk wanneer we via een trap naar een smalle balustrade geleid worden en van bovenaf de ruimte inkijken. De performers staan achterin de zaal. Hun individuele freezes vallen nu samen tot de compositie van het originele familieportret. Langzaam bewegen ze naar voren in de richting van een denkbeeldige fotograaf en dat, realiseer ik me, ben ik. Wanneer ze recht onder ons staan, gaan de performers met meubels en al op de grond liggen. Het beeld kantelt, alle lagen vallen in elkaar en in dat moment ‘schiet’ ik de foto. Pas bij het naar buiten gaan krijg ik het origineel in handen; ze zijn opnieuw bevroren in de tijd.

In het derde deel Montage zitten we met een voltallig publiek van zo’n tachtig man op de tribune van een theaterzaal. Op de vloer de projectie van een nog vervormd beeld. Op de stoelen liggen kleine kaartj es. Bij mij staat: You are standing alone/your hands clasped in front of your belly, your handbag hanging from your left elbow. Twee performers bouwen gedurende een uur zorgvuldig aan een muur van witte dozen die dient als projectievlak. Benen, bovenlijven en hoofden verschijnen. Op een rots zittende en staande mensen kijken lachend onze kant op. De vrouw met haar handtas zie ik nog niet. De mensen die lager in de zaal zitten wijzen al, herkennen aan de hand van de beschrijving op hun kaartje zichzelf in het beeld. Ik puzzel met de performers mee. Wie zijn deze mensen? Waar zijn ze, wat doen ze daar? Uiteindelijk wordt een grote groep mensen zichtbaar; de grootte van het publiek op de tribune. We spiegelen elkaar. De vragen keren zich om. Wie zijn wij ? Wat zijn wij voor groep? Wat brengt ons hier samen?

‘Ah! Daar ben ik’, denk ik op het moment dat de vrouw die alleen staat eindelijk haar projectievlak krijgt. Onwillekeurig spiegel ik haar houding. De herkenning van de beschreven details op het kaartje raken me en zorgen voor een identificatie die een ingang tothetbeeld verschaft. Zoals ook het gat van de duimspijker dat een van de acteurs ontdekt heeft in het familieportret uit With Guest Appearances By... Het gaatje, zo stelt hij zich voor, is de doorgang tot de geschiedenis van het beeld. Het zet zich als een film in beweging als je er doorheen kijkt. De ogen van het meisje hebben hetzelfde effect. Zo zijn ook de kaartjes in Montage een persoonlijkekijkgids. Elke toeschouwer herkent zich in andere details en er opent zich een veelheid aan perspectieven waarmee we samen het beeld bouwen.

Het is een voelbare verbintenis die we op dat moment als publiek aangaan met het werk.

Er liggen geen drama’s of intriges verborgen achter de oppervlaktes van de foto’s. Zo kaal als de theatrale constructies die de werelden tot leven roepen, zo weinig spectaculair is in feite ook het leven aan de andere kant. De kracht zit hem in de toegang tot die werelden zelf. Dat er gordijnen in je hoofd worden opzij geschoven en je mag kijken. Dat de veelheid en snelheid van de dominante beeldcultuur worden afgeremd en je de tijdkrijgt om een beeld stukje voor stukje in je op te nemen. We betreden de beelden en zien daarin eigenlijk vooral onszelf, gewoon zoals we zijn. En dat geeft genoeg stof voor een ruim twee uur durende reis, die zelfs wanneer de tijd opnieuw stolt – de beamer in Montage gaat op wit zodra de laatste doos staat – verder loopt in gedachten. Gedachten over de tijd waartoe we behoren en wat ons toegang verschaft tot de constellaties om ons heen. Dat maakt het werk wat mij betreft zo goed. Van Lamsweerde maakt theater weer tot het zo broodnodige platform voor een actieve uitwisseling van gedachten. Of, zoals zij het zegt: ‘ Representing here could mean being present again, and remembering-becoming a member again.’

Three Portraits is een productie van Tre Tigri en Het Veem Theater Amsterdam.

www.hetveemtheater.nl

www.tretigri.com