© Lorenza Daverio

Leestijd 4 — 7 minuten

The Third Reich – Romeo Castellucci & Societas

Romeo Castellucci’s installatieperformance The Third Reich duurt niet meer dan veertig minuten, maar die volstaan voor een overdonderende ervaring. Niet iedereen kan de volledige rit uitzitten – best wat toeschouwers verlaten vroegtijdig de zaal. Het werk is dan ook een regelrechte aanslag op je zintuigen.

Op de tast tracht je een plekje te vinden om te staan of te zitten in de relatief kleine, verduisterde Theaterstudio van De Singel. Je steekt de oordopjes in die je bij de ingang kreeg, en zet je schrap. Normaal gezien staan de opera- en theatervoorstellingen van Castellucci steevast op de allergrootste podia, maar naast zijn grootschalige oeuvre ontwikkelt de Italiaanse totaalkunstenaar ook regelmatig ‘kleiner werk’.

Ritueel uit de toekomst

The Third Reich valt uiteen in twee delen. In een proloog van een vijftal minuten zie je aanvankelijk een grijs, schaars verlicht podium met daarop twee kleine, staafvormige objecten. Het is aanvankelijk niet duidelijk wat ze precies voorstellen. Het scherpe gouden licht dat erop valt, geeft ze een sacraal aura. Al even mysterieus is de donkergrijze figuur met een kap over het hoofd, die je eerst nauwelijks kan onderscheiden van de duistere omgeving. Ze komt voorwaarts en neemt de voorwerpen één voor één voorzichtig vast. Pas wanneer de gedaante terugkeert naar de kleinere staaf en die aansteekt met een vuurtje, merk je dat het om een kaars gaat.

We kijken naar een ritueel, of de representatie van een ritueel. Omwille van eerder werk van Castellucci moet je bij de brandende kaars onwillekeurig aan een katholieke misdienst denken, maar de cryptische bewegingen van de performer – een jonge vrouw, zo blijkt wanneer ze haar kap afzet – verwijzen naar een andersoortige rite, misschien eentje uit de toekomst? De choreografie van Gloria Dorliguzzo, verbluffend virtuoos uitgevoerd door Jessica D’Angelo, heeft iets weg van een gebarentaal die je niet kan ontcijferen. We missen de tolken uit Denis Villeneuves SF-film Arrival (2016), die er met veel moeite in slagen om iets van de gechoreografeerde schrifttekens van buitenaardse wezens te ontraadselen. Het zijn vooral D’Angelo’s armen en handen die bewegen. Ze maken figuren in de lucht, secuur schakelend tussen héél traag en héél snel. Nog nooit zag je iemand zo snel bewegen – het lijkt wel alsof een film wordt doorgespoeld, maar dan in het echt voor je ogen.

Het tweede object is groter, gebogen als een flauwe, langgerekte S. Spijtig dat je vanop een zekere afstand niet kan zien wat het is. Pas achteraf leert een foto in het programmablaadje me dat het om een ruggengraat ging – een sculpturale afbeelding daarvan of een echt exemplaar? Afkomstig van een mens of een ander dier? Het doffe geluid dat het voorwerp maakt wanneer D’Angelo het plechtig in twee breekt, suggereert niet de materialiteit van een bot maar die van een natte, dode boomtak. De proloog presenteert twee associatievelden: côté jardin zien we vuur, warmte, licht; côté cour geweld, dood, een oorlogsverklaring of een nederlaag…

Ogen, oren, hoofd, hart

Nadat ze de kaars uitblaast, verdwijnt de danseres van het podium. De rest van de voorstelling – vijfendertig minuten lang – bestaat uit de projectie van woorden die afzonderlijk in grote witte kapitalen oplichten in de duisternis. De eerste kunnen we nog lezen: THING. BONE. LAW. SMOKE. TREE. BLOOD. SONG. STORY… Het zijn begrippen met een grote archetypische lading, die één na één andere betekenissen en associaties oproepen. Je merkt dat je hoofd niet anders kan dan categoriseren, verbanden en verschillen zoeken tussen de opeenvolgende woorden, orde trachten te scheppen in de veelheid.

Maar al gauw moet je die pogingen staken. De reeks accelereert zo hard dat je niet meer kan volgen. De projecties beginnen te werken als een stroboscooplamp, en bij elk woord dat verschijnt weerklinkt een beat – steeds sneller. Voor je het weet luister je naar dreunende minimal techno in de trant van Plastikman. Onder de drumsalvo’s, die het ritme van je hart ver overtreffen, componeerde de muzikant Scott Gibbons een onheilspellende ambient geluidsscore. Niet alleen je ogen en je oren worden belegerd door The Third Reich; je hele lichaam, waaronder je brein, staat een voorstelling lang onder hoge druk.

“Niet alleen je ogen en je oren worden belegerd door The Third Reich; je hele lichaam, waaronder je brein, staat een voorstelling lang onder hoge druk.”

Bevinden er zich nog cartesianen in de zaal? Het kan niet anders of het lichtgeflikker en spervuur van klanken en woorden (volgens het programmablaadje een 12.000-tal zelfstandige naamwoorden!) verlossen hen definitief van de illusie dat lichaam en geest van elkaar gescheiden zijn. Je hoofd gaat van al het taalgeweld pijnlijk bonzen: betekenissen overschrijven elkaar voortdurend; een woord is te lang en de tijd te kort om het volledig te kunnen lezen; letters vermengen tot pulserende woordbrijen; zin brokkelt af tot nonsens. Soms licht een woord op als een signaal in een oceaan van noise: VACCINE heb je bijvoorbeeld op de valreep gezien, en MURDER… De compositie speelt met variatie en herhaling: steeds nieuwe woorden groeien rondom een centrale ‘O’; er zijn reeksen van woorden die allemaal beginnen met ‘PHOTO-’, ‘OVER-’ of ‘POLY-’; vierletterige woorden wisselen ritmisch af met achtletterige, enzovoort.

Anti-entertainment

Waw. Uit zelfbescherming moet je je ogen af en toe sluiten. Dat kàn nog, anders dan in de beroemde scène uit Stanley Kubricks A Clockwork Orange (1971) waarin een apparaat de oogleden van het hoofdpersonage geforceerd openhoudt: de man kan niet anders dan kijken naar de montage van extreem gewelddadige filmfragmenten die de regeringstherapeuten hem voorschotelen. Wat Castellucci’s The Third Reich precies met het naziregime heeft te maken, weet ik niet zeker. Waarschijnlijk mis ik daarvoor de cruciale historische kennis. Wel kan ik me iets voorstellen bij deze installatieperformance als een affectieve reactie op hedendaags fascisme. Burgers krijgen vandaag niet zozeer eenduidige propaganda door de strot geramd. Betekenissen en waarde-onderscheiden gaan eerder verloren in een voortdurende, chaotische informatievortex. Niks is van belang; alles is van belang. De eerste slachtoffers van deze discursieve fog of war zijn waarschijnlijk de begrippen ‘feit’ en ‘fictie’. Maakt de chaos mensen ontvankelijker voor extreme ideeën en leidersfiguren? Dat lijkt het statement te zijn dat Castellucci hier maakt.

Wie anders dan een wereldberoemd podiumkunstenaar kan zich zo’n extreem confronterend, door en door onaangenaam werk als The Third Reich permitteren? Toch is Castellucci niet de enige die zijn toevlucht zoekt tot anti-entertainment. Marco Fusinato’s durational performance Desastres is nu al spraakmakend, zelfs al werd het werk nog niet vertoond. De kunstenaar, die deze zomer Australië zal vertegenwoordigen op de Biënnale van Venetië, wil van zijn durational performance, bestaand uit disharmonisch gitaarspel en een geprojecteerde stroom van zestig random internetbeelden per seconde, een bewust onpopulaire bijdrage maken. Is anti-entertainment effectief als kritische strategie? En is kunst überhaupt wel een goeie plek voor ‘kritische strategieën’? Als tendens gaat anti-entertainment lijnrecht in tegen de (volkomen begrijpelijke) neiging naar publieksvriendelijkheid na twee lange coronajaren. Kunnen we het publiek wel afstoten nu we het net met veel moeite terug naar de zalen proberen te lokken?

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#166

01.12.2021

14.03.2022

Sébastien Hendrickx

Sébastien Hendrickx is lid van de kleine redactie van Etcetera, schrijft over podiumkunsten en beeldende kunst, doceert in het KASK en en werkt als dramaturg en podiumkunstenaar.

 

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!