Small Acts of Violence profileert zich op de tiende editie van de Contour Biënnale voor Bewegend Beeld op satellietlocatie 𝚊𝚛𝚐𝚘𝚜 als een filmische, immersieve VR-ervaring. Net zoals in voorgaand audiovisueel werk buigt multidisciplinair kunstenaar Aay Liparoto zich opnieuw over verborgen machtsstructuren in dagelijkse relaties. Vormelijk levert dat een digitale 360° ervaring op in dezelfde esthetiek als die in de scenografische aanloop ernaartoe. In de pastelkleurige expositieruimte doemt bij binnenkomst een laag reliëf aan uitgestalde chaos op, samengesteld uit moeilijk te duiden gebroken potten en kruiken, lage muurtjes en hoopjes glasbrokken. Daarachter staan drie halfopen kegelvormige tentstructuren in een zacht oranje stofje. Dat zijn de plekken waarin je als toeschouwer de VR-bril mag opzetten, onder de goede zorgen van een performance mediator ingebed in het kunstwerk.  

Je wordt geliefd 

‘You are loved,’ glimlacht de mediator ons nog snel toe voor we de headset opzetten. Die verzekerde ons voor het neerploffen op de sponzige ondergrond van de tent dat die altijd beschikbaar is: bij technische problemen, maar vooral ook tijdens momenten van emotionele overmacht die de installatie kan teweegbrengen. De mediator fungeert daardoor als een vriendelijke gids die ons doorheen de mediale transitie van de expositieruimte naar Liparoto’s virtuele realiteit leidt. Een vaste set van handelingen kenmerkt de interactie met de mediator: na de uitnodiging om onze schoenen uit te doen, volgt een verkennend gesprek waarin die uitlegt wat we kunnen verwachten in de virtuele ruimte die we binnenkort zullen betreden. Praktische instructies worden verpakt als goede raad; de mediator bereidt ons als een steward voor op de lancering. Buckle up, maar dan zachtjes. 

Eens door de toegangspoort van de interface van het programma, tuimelt de toeschouwer in concentrische cirkels van glossy lichaamscellen, sippe emoticons en happy pills. Dan volgt de landing te midden van een ‘meestal liefdevol gezin,’ zoals ons werd aangekondigd. Dat ‘gekozen’ gezin verspreidt zich als duo’s en trio’s waarbij de leden van de ene kant in de virtuele ruimte overlopen naar de andere. Deze familieleden vleien zich bij elkaar neer in een bed, een bad, of boven op een wasmachine; ze aaien en strijken elkaar door de haren, wat tedere scènes lijken te zijn.

Ondertussen gonzen dicht achter onze oren bekentenissen uit de headset alsof die rechtstreeks uit ons eigen onderbewustzijn komen. Met een vrouwelijk klinkende voice-over in eerste persoon breit Liparoto getuigenissen en anekdotes gelinkt aan allerlei verdoken en minder verdoken geweld aaneen. Eén van ons pikte in op een voice-over waarin de stem in eerste persoon spreekt over het zich gezonde vormen van liefde ontzeggen omdat toxische patronen vertrouwder aanvoelen. De ander herinnert zich een flard waarin de verteller getuigt hoe die na een aanranding opnieuw aangevallen werd door de jaloerse vriendin van de dader. Hoewel we met z’n twee dezelfde 25-minuten durende VR-ervaring ondergingen, komen we tot de conclusie dat we—net als een ayahuasca-ceremonie—toch elk een gepersonaliseerde ritualistische belevenis hebben doorlopen. 

“Liparoto lijkt de dunne grens tussen dader- en slachtofferschap te bespelen.”

De gids bij de trip 

De aanwezigheid van de mediator versterkt die rituele aard van de VR-ervaring. De steward heeft sjamanistische trekjes waarbij de lieflijke voorzorgen en imperatieve handelingen— doe schoenen uit, neem hier plaats, draai niet te veel rond —aanvoelen als magische spreuken die ons ticket zijn tot een innerlijke reis. Het versmelten van verschillende getuigenissen vanuit daderperspectief tot éénzelfde stem is daarbij een eerste inzet die identificatie afdwingt. De beschrijving van de tentoonstelling benadrukt dat het gaat om vrouwelijke, non-binaire en trans man daders van huiselijk geweld. Dat is opvallend, gezien dat net identiteiten zijn die niet snel als potentiële schuldigen worden gezien, alsof ze automatisch aan de overkant van de binaire opdeling perpetrator vs. victim horen. Hiermee lijkt Liparoto de dunne grens tussen dader- en slachtofferschap te bespelen en hoe beide zich eveneens in een steeds herhalende kettingreactie tot elkaar verhouden. 

Het aanzwengelen van zelfreflectie gebeurt nog uitdrukkelijker wanneer de stem zich dan weer expliciet tot ons richt door een waslijst aan vragen af te vuren. Het zijn dezelfde vragen met betrekking tot ervaringen met liefde en niet-consensueel geweld die één van ons in afwachting van een beschikbare VR-set beantwoordde in de brochure bij het werk. ‘Ben je al gewelddadig geweest?’ ‘Had je het gevoel recht te hebben op intimiteit?’ Vragen worden open gelaten, waardoor  antwoorden en interpretaties in ons kamp blijven liggen. 

VR tussen fysieke vrijheid en cocon

Deze uitnodiging om genuanceerd na te denken over onze eigen rol in intieme relaties wordt ook doorgetrokken naar de sensitieve bewegingsvrijheid op Liparoto’s virtuele planeet. Waar een installatie als To the Moon van Laurie Anderson en Hsin-Chien Huang het publiek stimuleert om de virtuele realiteit met het hele virtuele lijf te verkennen, verplaatst Liparoto de statische fysieke ervaring van het theater- of cinemabezoek naar de wereld die hen via de VR-bril probeert op te roepen. Wanneer je de bril opzet, verdwijnt de expositieruimte en verschijnt er een nieuw universum. Liparoto poot onze blik neer in het midden van een ruimte waarin meerdere personen in verschillende formaties rondom ons opgesteld staan. Draaien we het hoofd of lichaam te ver, dan veroorzaken we een abrupte technische glitch waaruit moeilijk te ontsnappen valt zonder de installatie herop te starten. Blijven we dus toch een passieve toeschouwer? Het doet afvragen waarom Liparoto precies voor die statische benadering van het medium VR kiest en ons niet toelaat om virtueel door de ruimte te bewegen. 

© Michiel Devijver

De VR-installatie brengt ons evenwel dichter bij de opgevoerde situaties dan een live-opstelling dat kan doen. Je zit met je neus op het materiaal, maar het is ook niet onafwendbaar. Wanneer het te invasief wordt, kan je een escape room oproepen door even naar beneden te kijken. Deze nabijheid wordt ook auditief ten volle opgezocht, want net zoals we onze blik kunnen richten op een scène naar keuze, verschuift daarmee ook het verhaal dat de voice-over vertelt. De subtiliteit daarvan gaat zelfs zover dat bij een langzame, berekende draai met het hoofd, twee verhalen versmelten. Ondanks deze nauwe, statische bewegingsruimte als kijker-luisteraar, verleent Liparoto ons daarmee dus toch een zekere autonomie die we verwachten van een VR-ervaring. Wij kiezen zelf wat we willen bekijken of beluisteren, waarmee uiteindelijk een ethisch toeschouwerschap gepaard gaat. Blijven we getuige van die pijnlijke scène waarin een koppel herhaaldelijk zichzelf ruw het hoofd een kussen induwt? Of willen we liever blijven hangen bij een tafereel waarin twee vrouwelijke lichamen samen in bad dobberen en elkaar giechelend liefdesbetuigingen toefluisteren? Kijken we weg als het te pijnlijk wordt?

Virtuele versnippering

Net zoals Liparoto lijkt te suggeren dat de lijn tussen dader en slachtoffer zich in intieme relaties verlegt, is onze virtuele realiteitservaring eveneens wankel en versnipperd. Enerzijds wordt ons gegund actief te beslissen welk tafereel en bijkomend verhaal we in ons opnemen, anderzijds verzinken we in een onophoudelijk heen-en-weer gezwalp om elke gewichtige getuigenis de aandacht te schenken die ze verdient. Het nagesprek met de mediator helpt daarbij om terug orde te brengen na de gefragmenteerde ervaring. Zo verschuift de hyperindividuele ervaring in de cocon van de VR-bril en de tent toch weer naar een verbreding van het eigen perspectief. Al blijft het in het midden liggen naar wat er in dat gesprek nu precies gepeild wordt. Polst de mediator naar onze artistieke appreciatie, of krijgen we net de ruimte om therapeutisch te delen waar we eventueel op onszelf botsten? 

Liparoto’s VR-werk is geen mokerslag die je met een knoert van een blauwe plek weer naar huis stuurt. De zwaarte die het werk zou kunnen teweegbrengen, verdampt even snel weer als de futiliteit waarmee het adjectief “klein” in de titel Small Acts of Violence kan worden geïnterpreteerd. Maar daarin schuilt meteen ook een kritiek op hoe gewelddadigheden in de huiselijke sfeer helaas vaak worden gebagatelliseerd. Net die problematiek tracht Liparoto ons via een open-ended trip voor ogen te houden. Het doel van Small Acts of Violence als gedeelde, maar tegelijk individuele rituele gebeurtenis lijkt dan ook om getransformeerd terug te keren naar de fysieke realiteit: de virtuele ruimte is een droomwereld waarin we geconfronteerd worden met onze eigen rol als machthebber of onderdrukte binnen intieme relaties. Net als bij het drinken van een ayahuasca-brouwsel ziet de uiteindelijke ervaring er daarbij voor iedereen anders uit. Uiteindelijk stelt zich de vraag of de fysieke diepgang —waar het medium VR tot in staat is— hier heftig genoeg is om écht herbronnen te ontwaken na het afzetten van de bril. 

‘Small acts of violence’ is nog tot 23/12/2023 te zien in Argos.