Danny Willems

Jozef Wouters

Leestijd 9 — 12 minuten

‘Ruimte heeft de neiging zich meer in het hoofd af te spelen dan in de realiteit’

Jozef Wouters over scenografie

Ik kreeg van Etcetera de vraag om een tekst te schrijven over scenografie, maar een scenograaf begint pas nadat er een concrete vraag is gesteld. Het huis dat de architect voor zichzelf bouwt laat zich namelijk heel anders lezen dan zijn gebouwen in opdracht. Iemand die een vraag stelt heeft een bepaald verlangen en dat verlangen geeft vorm aan het antwoord en de scenografie. Heb jij zin om mij vragen te stellen? We zouden elkaar elke morgen kunnen ontmoeten tot we denken dat de tekst klaar is

1. Wat doet een scenograaf? Op familiefeesten denken ze meestal dat ik de kracht van aardbevingen meet. Overigens geen slechte metafoor. Ik schrijf enkele mogelijke definities neer. Scenografie is een vraag beantwoorden met ruimte. Is dat te wiskundig? Een gesprek of een onderhandeling voeren door middel van ruimte. Dat klinkt mooier maar is misschien wat te naïef. Een verlangen uitproberen in ruimte? Dat blijft nogal breed maar het velt geen oordeel over het verlangen zelf Uitproberen is geen slecht woord. Een ruimte uitproberen. Een verlangen uitproberen. Je kan, geloof ik, elk denkbaar verlangen omzetten in een ruimte. De vraag is dus vooral welk verlangen je wil uitproberen. Wat scenografie ook is, aan het einde is er een ruimte.

2.  Enkele jaren geleden stond ik in het atelier van een scenografieopleiding die net was opgehouden te bestaan. In die raamloze ruimte vol breekmessen, lijmresten en vernielde maquettes hadden tot het jaar daarvoor studenten gezwoegd aan miniatuurdecors voor fictieve producties. Tegen een van de muren stond een groot rek met een twintigtal identieke houten kubussen. Elke kubus was volledig zwart, exact tachtig centimeter breed met een opening langs voor. Zo’n lege kubus representeert de grote zwarte kubussen waarin over de hele wereld voorstellingen worden gemaakt en geeft een student de nodige beperkingen waarbinnen hij zijn maquette kan ontwerpen. Ik moest lachen om die kast vol contextloze kubussen en bedacht dat het vullen van zwarte kubussen alvast niet is wat scenografie voor mij betekent.

Nu, vijf jaar later, realiseer ik mij dat die kast minder vergezocht is dan ik toen dacht. Ik heb intussen in verschillende theaters en kunstencentra mogen werken en hoewel ze nooit identiek zijn, merkje toch dat die plekken erg hun best doen om op ‘de gemiddelde theaterruimte’ te lijken. Die gemiddelde ruimte is vooral zo flexibel en polyvalent mogelijk. Een beweegbare lichtbrug, tribune en toneelopening, en verplaatsbare praticables en zwarte doeken zorgen voor een zaal die zich gemakkelijk laat aanpassen aan de verlangens van het bezoekende gezelschap. (Zelfs wanneer de stekkers van het gezelschap niet passen in de stekkerdozen van de zaal zijn er overgangsstukjes voorzien.) Ik begrijp de nood aan flexibiliteit. Je kan niet op tournee met een voorstelling als elke schouwburg helemaal anders is. Bovendien bewijzen opvoeringen als die van Romeo Castellucci en FC Bergman tot wat die flexibele ruimtes in staat zijn.

Veel vaker zorgt hun uniformiteit er echter voor dat een scenograaf ruimtes moet ontwerpen op basis van een abstract idee van ‘de gemiddelde zaal’: een zwarte, flexibele, contextloze kubus. Het resultaat is dan ook niet zelden dat een scenografie op zijn beurt zo flexibel mogelijk probeert te zijn, door zich moeiteloos in en uit een vrachtwagen te laten rollen. Ik ervaar scenografie als iets heel anders. Scenografie is inderdaad flexibel, maar die kwaliteit kan volgens mij veel interessantere ruimtes opleveren dan opvouwbare decors. Met de lichtheid, snelheid en tijdelijkheid van scenografie kan een scenograaf inspelen op een specifieke toestand en aanvaarden dat deze er impact op heeft. (Het is trouwens niet altijd zo geweest dat scenografen alleen flexibele decors in flexibele schouwburgen mochten ontwerpen. Giovanni Niccolö Servandoni, mijn lievelingsscenograaf van de achttiende eeuw, ontwierp naast theaterdecors ook praalwagens, vuurwerk, paleizen, tuinen, vijvers en -belangrijker nog – theatergebouwen. Ik koester de gedachte dat een scenograaf historisch gezien degene is die het theatergebouw mag ontwerpen.)

3. Mijn eerste vier scenografieën moesten op tournee. Vier keer heb ik exact hetzelfde voorgesteld: een opvouwbaar podium van vier op vier dat op hetbestaande podium gezet werd. Achteraf gezien wou ik met die kleine podia wellicht de bestaande situatie in al die verschillende schouwburgen articuleren. Ik kon niets anders bedenken dan een vorm die het basisverlangen van een standaardtheaterzaal onderstreept. Daarna was mijn verbeelding op en ben ik buiten de schouwburg beginnen werken. Maar hoe meer ik in de publieke ruimte werk, hoe beter ik begrijp waarom een theatergebouw dikke muren heeft en waarom er een ticket gekocht, licht uit en gezwegen moet worden. Er is een reden waarom een theatergebouw geen plein is.

4. Ik moet denken aan het project Grindbakken van het architectuurcollectief Rotor uit Brussel. Rotor werd in de context van De Meesterproef, een project van de Vlaamse Bouwmeester, uitgenodigd om een interventie te doen op een betonnen site aan de haven, die vroeger werd gebruikt om grind op te slaan. De site zou worden schoongemaakt en wit geschilderd voor een nieuw leven als artistieke ontmoetingsruimte. Rotor besloot om niets aan de site toe te voegen, maar in plaats daarvan 36 interessante stukken zorgvuldig met plastiek af te dekken, zodat ze niet mee wit geschilderd zouden worden. Het resultaat was een tentoonstelling die een reeds vooraf bestaande situatie toonde. In een witte ruimte kon je een selectie van verschillende aspecten van de oude grindbakken zien: een stuk vegetatie, gebruikssporen, graffiti, korstmos en lijnen die het grind doorheen de jaren had achtergelaten op de muur. Soms denk ik dat de manier waarop dit project omgaat met de gestelde vraag en gegeven context naar de essentie van scenografie gaat.

Ik zei al dat scenografie voor mij begint bij de vraag van de opdrachtgever. Die vraag zit vol informatie. Een opdrachtgever – maar dat weet hij niet altijd – stelt zich kwetsbaar op wanneer hij een vraag stelt. Er zitten meestal, naast verlangens, ook angst en twijfel in een vraag. Dat is volgens mij een goed begin. Daarnaast heb je de context, de plaats waar je gaat ingrijpen. Die plaats heeft vaak zijn eigen kwaliteiten en ritme, zijn eigen economie en zijn eigen problemen. Meestal is er al zo veel aanwezig wanneer je voor een scenografie wordt gevraagd, dat het volstaat om ‘het punt te bepalen van waaruit iets gezien moet worden’. Misschien is het daarom dat de meeste van mijn scenografieën veeleer de toeschouwerruimte vormgeven dan de scène. Toen choreografe Meg Stuart me vroeg om Atelier vorm te geven, een voorstelling die work in progress zou tonen in de Kaaistudio’s, spraken we eerst over een ongedwongen, losse situatie waarbij toeschouwers vrij naar binnen en buiten zouden kunnen lopen. Uiteindelijk werd duidelijk dat de voorstelling juist het omgekeerde nodig had en bouwde ik een vierkante gaanderij met twee verdiepingen rondom een leeg centrum. Juist omdat het werk nog fragiel was, hadden we een heel dwingende ruimte nodig die de aandacht concentreerde rond de actie in het midden.

Het leuke aan een vraag krijgen is dat dit ook een stuk verantwoordelijkheid van je wegneemt. Ik zou deze tekst niet schrijven mocht Etcetera er niet om hebben gevraagd. Ik zou niet snel zelf kiezen om in een sociale woonwijk te werken. Het was pas toen Willy Thomas van de KVS me dit voorstelde in het kader van het project TOK TOC KNOCK dat er een ruimte ontstond waarin ik kon beginnen werken.

5. Ik geloof het liefst dat alles altijd kan veranderen in functie van de vraag en de context, dus ik zou moeten schrijven: er is geen vaste werkwijze. Toch zijn er gewoontes die terugkomen. Ik doe een poging.

Meestal denk ik vanaf het begin in ruimte. Dat is een gewoonte. Alles passeert via ruimte. Het begint vaak met het installeren van mijn eigen werkruimte. Het leukste is: in een nieuw atelier boeken ruimte laten worden door ze met de kaft naar boven op een tafel te leggen.

Schetsen en 3D-tekeningen hebben als kwaliteit dat ze snel gemaakt kunnen worden en daardoor gemakkelijk onderhandelbaar zijn. Maar ook als ik een maquette presenteer, hou ik ervan om tijdens het gesprek stukken af te breken en te verknippen. Ik vind dat ruimte, op welke schaal ook, vlot hanteerbaar moet zijn, als kleingeld. Een paar jaar geleden maakte ik voor het festival Dansand een scenografie met een graafmachine op het strand van Oostende. Tijdens de eerste bijeenkomst enkele weken voor de première zaten alle medewerkers in een kring op de locatie, en maakten en vernielden we de ene maquette na de andere met onze handen, als kleine graafmachines in het zand. Elk voorstel kon op enkele seconden gemaakt, besproken en veranderd worden. Ik las een brief van Michelangelo waarin hij klaagt over houten maquettes, omdat die het ontwerp te veel vastleggen. Klei, zo schrijft hij, is veel geschikter, omdat het een minder definitief materiaal is. Michelangelo had helaas de pech dat hij een basiliek ontwierp en een maquette moest opleveren die de plannen tot na zijn dood zouden vastleggen. Die maquette bestaat trouwens nog altijd. Af en toe moet hij hersteld worden omdat het hout barst.

Soms maak ik een maquette na afloop, wanneer de scenografie is verdwenen. Niet zozeer als documentatie dan wel als manier om te onderstrepen waar die ruimte voor mij over ging. Meestal pas ik bij het maken van die maquette nog enkele dingen aan.

6. Mijn grootmoeder doet iets raars met ruimte. Wanneer ik haar bezoek in het rusthuis praat ze alsof de kamer waarin we zitten een ruimte is die zich ver weg van ons bevindt. Dat heeft volgens mij niet alleen met ouderdom te maken. Ruimte heeft de neiging zich meer in het hoofd af te spelen dan in de realiteit.

7. ‘The difference between art and architecture is whether there’s plumbing or not’, zei beeldend kunstenaar Gordon Matta Clark.

Scenografie is volgens mij geen medium maar een manier van werken, een strategie. Het is wel zo dat scenografie de neiging heeft om een dialoog aan te gaan met architectuur (maar evengoed met beeldende kunst en performance). In die dialoog kunnen betekenisvolle verschillen opduiken.

De Modelwijk in Laken, waar ik in 2012 op vraag van de kvs een half jaar werkte, is misschien een goede metafoor voor het verschil tussen architectuur en scenografie. De Modelwijk was oorspronkelijk bedoeld om klaar te zijn voor de expo van 1958, om de wereld te tonen hoe we in de toekomst zouden wonen. Toen bleek dat het project niet op tijd af zou geraken, besloten de architecten om op de expo een grote maquette tentoon te stellen. Die maquette is door miljoenen mensen bewonderd. Bezoekers zagen hoge woontorens in een park met sportvelden, een cultureel centrum, een school, een bibliotheek en een kerk. Na de expo werd het budget teruggeschroefd en werden de meeste van de sociale voorzieningen geschrapt, waardoor de Modelwijk door veel mensen wordt beschouwd als een mislukte utopie, een symbool voor het falen van het modernisme.

Achteraf gezien is het misschien niet zo’n slechte keuze geweest om in 1958 een maquette te tonen en geen afgewerkt gebouw. Die maquette was misschien de échte Modelwijk: een plan, een mogelijkheid – geen voldongen feit vol compromissen. Je zou kunnen zeggen dat dat het moment is om te komen kijken: wanneer het verlangen van een ruimte nog leesbaar is en niet bedolven onder de realiteit. (Anderzijds is het wel zo dat de maquette van de Modelwijk intussen niet meer bestaat terwijl de realiteit, met al zijn gebreken, nog steeds onderdak biedt aan tweeduizend mensen.) Het KVS-project in de Modelwijk leidde tot een tentoonstelling met 43 maquettes, gemaakt door verschillende kunstenaars en architecten op basis van mogelijke en onmogelijke voorstellen, verlangens, vragen en problemen die we in die buurt vonden. Een van de voorstellen was om de Toyota-reclame op een woningblok te vervangen door de tekst ‘All problems can never be solved’, een uitspraak van architect Robert Venturi.

Een jaar na het project stelde iemand me voor die maquette in het echt uit te voeren, opdat de miljoenen automobilisten op de Brusselse ring die zin zouden kunnen lezen. Het voorstel deed me denken aan de avond voor de opening van de tentoonstelling, toen ik de jongeren van de buurt uitleg gaf over de maquettes. De Toyota-maquette veroorzaakte veel discussie: de meeste jongeren wilden de lichtreclame niet weg en ‘all problems can never be solved’ vonden ze te negatief. Misschien moest ik de ‘never’ weghalen, zei iemand. Een andere jongere stelde voor de zin te vervangen door een nuttige boodschap zoals ‘vergeet uw gordel niet om te doen’. Een laatste vond dat zijn telefoonnummer op het gebouw zou moeten staan. Ik dacht er niet aan de maquette te veranderen. Ik vond hun voorstellen artistiek niet sterk.

Maar beeld je nu in dat dezelfde groep rond de realiteit zou staan. Beeldje het gesprek in dat zou plaatsvinden terwijl een grote bouwkraan de neonletters een voor een op het dak zet. Volgens mij zou het vooral gaan over de kostprijs en over waarom het geld niet voor iets nuttigers is gebruikt. Ik ben niet van mening dat kunst door iedereen goed gevonden moet worden en geen geld mag kosten, maar ik denk dat de maquette in dit geval een interessanter gesprek heeft opgeleverd dan de realiteit zou doen. Scenografie, zelfs op schaal 1/1, is een maquette.

8. Onlangs zag ik de tentoonstelling Flamme étemelle van de Zwitserse kunstenaar Thomas Hirschhorn in het Palais de Tokyo in Parijs. Zijn werk nam de helft van het gebouw in en was eigenlijk een enorme scenografie, met onder andere een café, twee auditoriums en een cinema, gemaakt van banden, karton en plakband. Daarin liet hij gedurende twee maanden elke dag van ’s middags tot middernacht lezingen en workshops plaatsvinden. Het viel me op hoeveel tijd, geld en moeite in een kunstwerk was geïnvesteerd dat soms maar enkele bezoekers kreeg. Op een bepaald moment luisterde ik met drie anderen naar een lezing over Heidegger. Het deed me nadenken over de architectuur van theatergebouwen. Ik bedacht dat de zelfzekere theaterarchitectuur met zijn protserige façade misschien niet alleen het verlangen heeft om op te vallen en te imponeren. Misschien dient die ook als bescherming voor het fragiele werk dat binnen plaatsvindt. Misschien zorgen de marmeren vloeren, gouden leuningen en dure programmaboekjes er mee voor dat binnen iets twijfelend plaats kan vinden en rustig vorm kan krijgen. Zoals de arbeidsintensieve scenografie van Hirschhorn waarde en ruimte gaf aan de lezing. Zoals jouw vragen deze week plaats hebben gemaakt voor mijn antwoorden.

9. Misschien is het zoals bij John Steinbeck, die tijdens het schrijven van The Grapes of Wrath een boot in zijn schrijfkamer bouwde die hij aan het eind niet meer buiten kreeg?

Je leest onze artikels gratis omdat we geloven in vrije, kwalitatieve, inclusieve kunstkritiek. Als we dat willen blijven bieden in de toekomst, hebben we ook jouw steun nodig! Steun Etcetera.

artikel
Leestijd 9 — 12 minuten

#138

15.09.2014

14.12.2014

Jozef Wouters