Nocturne (Parade) – Phia Ménard/Cie Non Nova

Non nova, sed nove – niet nieuw, wel anders bekeken – is het adagium van het Franse gezelschap Compagnie Non Nova. In hun nieuwste creatie Nocturne (Parade) buigt de groep rond Phia Ménard zich over twee oerthema’s: oorlog en de dreiging van het fascisme. Beide overstijgen uiteraard het begrip ‘thema’; het zijn realiteiten waarmee veel aardbewoners vandaag te maken hebben.

Met ventilatoren opgesteld rond een verticaal speelveld ontvouwt zich een samenspel van licht en plastic – broos, bloeddorstig en visueel overdonderend. Elke scène bestaat uit een choreografie van plastic flarden die zich, eens opgetild door de wind van de ventilatoren, ontpoppen tot paard, skelet of mannetje. Ze worden begeleid door muziek, zoals Schuberts Erlkönig, of geluidsopnames zoals van een dravend paard. De bühne is cirkelvormig, omgeven door een tribune. Aan weerszijden staan twee in het zwart gehulde performers, waaronder Phia Ménard. Hun rol is grotendeels technisch: ze grijpen in wanneer een plastic zak vastloopt in een ventilator. Op zeldzame momenten komt Ménard ook op de scène, waar ze (met een plastic wezen) meedanst, maar over het algemeen blijft de menselijke aanwezigheid minimaal. De scenografische compositie, de ongebreidelde visuele fantasie en de ingeniositeit van dansende plastic zakken brengen me terug naar knotsgekke circusvoorstellingen waar ik als kind naartoe ging; waarin het ene magische trucje het andere opvolgde en de houten bankjes steeds harder begonnen te wiebelen onder het gewoel van enthousiaste kinderen. Ditmaal was ik omringd door volwassenen, die eveneens tussen de scènes door wild applaudisseerden.

Pijnlijke zwanenzang

De eerste scènes kunnen bijna niet anders dan verwonderen. De twee gooien hun plastic performers de bühne op en prompt nemen die de vorm aan van wervelende paarden, skeletten of mensen. We zien opgeblazen poppen die belligerente leiders voorstellen, een zwarte figuur met skelet die een dissonante versie van Mozarts Der Hölle Rache zingt en langzaam in elkaar zakt – een pijnlijke zwanenzang. In een uur tijd volgen magisch aandoende scènes elkaar op, het midden houdend tussen een koortsdroom en een droevige circusact. Ik ontwaar er echo’s in van de historische avant-garde – van de film Ballet Mécanique (1924) van Dudley Murphy en Fernand Léger tot het Cabaret Voltaire van dadaïste Emmy Hennings. Een fragmentarisch artistiek antwoord op een desintegrerend wereldbeeld. Door de structuur van losse, op zichzelf staande scènes verliest de voorstelling echter ook aan narratieve kracht. Naar het einde toe wordt de metamorfose voorspelbaar – en ook de choreografie die het plastic opvoert eens het in beweging is gebracht. Het draait, stijgt naar boven, krimpt ineen en bolt weer op. Non nova.

“Cie Non Nova gooit haar plastic performers de bühne op en prompt nemen die de vorm aan van wervelende paarden, skeletten of mensen.”

De ‘nocturne’ in de titel verwijst naar Chopins pianowerken en naar de nacht en het daaruit voortvloeiend reiken naar licht op het einde van de donkerte, zo stelt Cie Non Nova. De duisterheid betreft in casu de Franse politieke actualiteit, schrijft Phia Ménard. Een historisch hoge score aan extreemrechtse partijen, landsbrede racistische aanvallen en geopolitiek spierballengerol. Maar zowel de hint naar Chopin als de vele muzikale referenties uit de canon der westerse klassieke muziek werkt afleidend. De fragmenten worden ingezet als willekeurige soundtrack en versterken zo het vrijblijvende karakter van de voorstelling.

Instagrammable

De opbouw van Nocturne – beeld verschijnt, verwondering volgt, applaus klinkt, op naar het volgende – roept een wrange associatie op met de manier waarop beelden van oorlog en geweld vaak worden geconsumeerd. Het spectaculaire karakter van de voorstelling verleidt het publiek ertoe om foto’s en filmpjes te maken. Very Instagrammable, indeed.

“Het spectaculaire karakter van de voorstelling verleidt het publiek ertoe om foto’s en filmpjes te maken. Very Instagrammable, indeed.”

Zoals mensen die een zoo verlaten zelden meteen vegetariër zullen worden, zo zullen wellicht weinig kijkers door Nocturne (Parade) hun houding ten opzichte van oorlog fundamenteel herzien. Van oorlog een spektakel maken, hoe visueel verbluffend ook, is niet nove. Hoe veelomvattender en gekender het thema, hoe specifieker je invalshoek moet zijn om iets te vertellen. En hoe mooi de voorstelling ook oogt – Nocturne (Parade) vertelt weinig. In een wereld die uiteenvalt in flarden, snak ik naar voorstellingen die niet alleen teren op visueel spektakel, maar ook op gelaagde betekenisvorming. Nocturne (Parade) blijft inhoudelijk te veel drijven op vorm en kortstondige stimuli. Theater is de toeschouwer geen antwoorden verschuldigd – maar wel minstens nieuwe vragen.