© Sergio Parra / KVS

Leestijd 6 — 9 minuten

Mrs. Dalloway – KVS & Teatro Español

Een geschenk aan het leven

Het leven van een vrouw in één dag. Dat was het opzet van Virginia Woolfs bekende roman Mrs. Dalloway. Michael De Cock (KVS) en Carme Portaceli (Teatro Español) maakten er een warme en menselijke voorstelling van die vooral sterk inzet op de existentiële vraagstukken uit het boek. Esther Tuypens zag het stuk op 22 oktober online. Het werd toen nog tegelijk opgevoerd voor een publiek in KVS en online gestreamd.

Woolfs roman werd gepubliceerd in 1925 en speelt zich af in de periode tussen de twee wereldoorlogen. Op een lentedag in juni wandelt Clarissa Dalloway door Londen. Ze koopt bloemen en observeert het bruisende leven in de stad. ’s Avonds organiseert ze een feest. De schijnbaar banale ervaringen van deze schijnbaar oppervlakkige vrouw zijn doorweven met herinneringen aan haar jeugd en haar eerste liefdes. In een stream of consciousness reflecteren Woolfs personages over hun leven, de liefde, de vergankelijke tijd en de onvermijdelijkheid van de dood.

Temporele meerstemmigheid

Met haar opvallende gebruik van de innerlijke monoloog schreef Woolf een roman over de manier waarop wij tijd en herinneringen ervaren. Het gebruik van de stream of consciousness liet haar toe om de ervaring van tijd te beschrijven als een associatief heen en weer bewegen tussen heden en verleden. De voorstelling spiegelt Woolfs schriftuur door het creëren van een soort temporele meerstemmigheid waarbij personages zowel optreden in het ‘nu’ van de scène als in herinneringen, waarin ze over de grenzen van de tijd heen met elkaar dialogeren. De eerste scène wordt zo op gang getrokken door Clarissa Dalloway (een sterke Blanca Portillo) die met stevige tred het podium opwandelt en roept ‘ik koop de bloemen,’ naar de bekende eerste zin van de roman: ‘Mrs Dalloway said she would buy the flowers herself.’ Het rusteloze ritme van de muziek en de grote geprojecteerde klokken op het scherm boven de scène introduceren de tijd die onverbiddelijk verder tikt. Onder de klokken dansen de andere acteurs met trage bewegingen in een voorafschaduwing van het feest op het einde. Terwijl Clarissa een herinnering ophaalt aan een mooie lenteochtend in Bourton, de plek waar ze haar jeugd doorbracht, worden haar gedachten herhaaldelijk onderbroken of tegengesproken door de personages die ze zich herinnert, waaronder Peter Walsh, een oude vriend die haar ooit ten huwelijk vroeg, en Sally Seton, een vriendin met wie Clarissa haar eerste kus deelde. De voorstelling is voor een groot deel opgebouwd uit dit soort scènes zonder duidelijke temporele markeringen en slaagt er op die manier goed in om de innerlijke beleving van Clarissa Dalloway te veruitwendigen op het speelvlak.

Mrs. Woolf en Mrs. Dalloway

De historische context van het naoorlogse Engeland is opvallend afwezig in de bewerking van De Cock en Portaceli. Hun Clarissa Dalloway leeft immers niet in de 20ste maar in de 21ste eeuw. Samen met de oorlog verdwijnt dan ook het belangrijke personage Septimus Smith, een veteraan die lijdt aan een posttraumatische stressstoornis en wiens uiteindelijke zelfmoord in het boek een soort tegenpool vormt voor Clarissa Dalloways omarming van het leven. In de voorstelling wordt hij vervangen door Angélica, een schrijfster die worstelt met depressie en hallucinaties. Angélica is een soort alter ego van Virginia Woolf zelf. De scènes tussen haar en haar echtgenoot Max worden steevast ingeluid met een fragment uit de enige bestaande geluidsopname van Virginia Woolf, waarin ze spreekt over het schrijverschap. Hiermee creëert de voorstelling een verbinding tussen het leven van de auteur en haar personage zoals dat ook al gebeurde in het boek The Hours van Michael Cunningham (1998) en de gelijknamige verfilming (2002). Scènes waarin Clarissa haar feest voorbereidt, worden afgewisseld met scènes waarin Angélica aan haar man en psychiater uitlegt waarom ze niet meer wil leven. De afscheidswoorden van Angélica aan haar man voor ze zelfmoord pleegt, komen uit de afscheidsbrief die Virginia Woolf in 1941 schreef aan haar man Leonard.

De twee verhaallijnen komen samen wanneer de dood haar intrede doet op het feest van Mrs. Dalloway. Het nieuws over de zelfmoord van Angélica wordt door haar psychiater verteld op het feest en veroorzaakt bij Clarissa een soort openbaring. ‘Wat doet ons verdergaan?’ vraagt ze zich af. Ondertussen zwelt het feest op de scène aan, worden de gasten dronken en wordt er gedanst rond  de tafels. De confrontatie met de dood benadrukt de frivoliteit van het gebeuren. Tegelijkertijd zorgt het ook voor een bevestiging van het leven. ‘Het is alsof er iemand moest sterven opdat wij het leven zouden waarderen,’ reflecteert Clarissa Dalloway. Angélica’s keuze om uit het leven te stappen brengt bij Clarissa het besef dat ze zelf haar leven niet ten volle geleefd heeft. De gedachte maakt haar niet wanhopig, maar zorgt voor een aanvaarding van de onvolmaaktheid van het leven. Terwijl de personages reflecteren over hun onvervulde verlangens, hun onbeantwoorde liefde en hun eenzaamheid dansen en drinken ze samen in een tegelijk wrange maar ook troostende omarming van het leven.

De spiegeling van Clarissa Dalloway aan Virginia Woolf (of Angélica) roept echter ook de vraag op in hoeverre het leven van een auteur kan geïnterpreteerd worden vanuit haar creaties. Het doet denken aan biopics over kunstenaars die het vaak doen uitschijnen alsof hun leven volledig samenvalt met hun kunst, waardoor (ongewild) de tragische aspecten van hun levensloop enigszins geromantiseerd worden. Zo wordt het cliché van de (psychisch) lijdende maar uiterst productieve kunstenaar bestendigd. In het geval van Mrs. Dalloway dringt de vraag zich op of de complexiteit van de psychische problemen en het lijden die aan een zelfmoord vooraf gaan niet dreigen gereduceerd te worden door ze in een tegenstelling te plaatsten met wat een fictief personage doet: Mrs. Dalloway kiest voor het leven terwijl haar schepper dat niet meer kon? Het voelt te kort door de bocht. Wat het wel toevoegt aan de voorstelling is het idee om doorheen het schrijven met de ervaring van de werkelijk om te gaan. Voor Virginia Woolf was schrijven immers een manier om ‘de waarheid’ achter de schijn van het leven te vatten. Die waarheid had voor haar in essentie te maken met verbintenis. Alle mensen maakten volgens Woolf deel uit van hetzelfde kunstwerk: ‘we are the words; we are the music; we are the thing itself,’ schreef ze. Het is, zeker vandaag, een troostende gedachte.

Hedendaags feminisme

Hoewel er met de vertaling van Mrs. Dalloway naar een hedendaagse context ook een aantal elementen van de roman verloren gaan (zoals de spanning tussen het moderne tijdsregime en de subjectieve ervaring van trauma, of de impact van klassenverschillen op de ervaring van WOI) biedt het aan de makers wel de mogelijkheid om andere dingen sterker in de verf te zetten. Zo wordt het feminisme van Mrs. Dalloway en het thema van homoseksualiteit uitvergroot, zij het voorzichtig. Clarissa’s dochter en haar geliefde Doris zijn hierin de meest uitgesproken figuren. ‘Vrouwen moeten zich niet zo optutten alsof ze poppen waren. We zijn de wereld aan het veranderen. Welkom in de 21ste eeuw!’ roept Elisabeth strijdvaardig tegen haar moeder in het begin van de voorstelling. Elisabeth wordt neergezet als een personage dat idealistisch is, maar ook twijfelt over haar toekomst. Ze is verliefd op Doris, maar durft nog niet voluit te kiezen voor de relatie.

Zelf koos Mrs. Dalloway voor een passieloos huwelijk, verloor ze haar jeugdige idealen en conformeerde ze zich naar de verwachtingen van de high society. Door Peter Walsh wordt ze enigszins laatdunkend beschreven als een ‘perfecte gastvrouw.’ Daartegenover staat Doris die open is over haar liefde voor Elisabeth en die neerkijkt op het burgerlijke leven van Clarissa. Gedurende de voorstelling probeert Doris om Elisabeth te overtuigen om voor een ander soort leven te kiezen dan dat van haar moeder. Tijdens twee muzikale intermezzo’s lijkt het ook alsof Elisabeth echt zal losbreken van haar moeder. Ze zingt met passie en overgave. Wanneer Elisabeth uiteindelijk niet voor Doris kiest en haar zelfs ‘vervelend’ noemt omdat ze Peter Walsh ervan beschuldigt haar op straat te hebben lastiggevallen, voelt dat als een ietwat ambigue conclusie. Enerzijds spreekt er uit de keuze van Elisabeth om te blijven een mildheid voor haar moeder die we als toeschouwer op dat moment ook begrijpen. Anderzijds staat het in een scherp contrast met het hedendaagse activisme van veel jonge vrouwen die zich verzetten tegen seksisme en seksueel geweld. Op dit vlak voelt de vertaling van het boek naar vandaag iets te vrijblijvend. Thema’s zoals intergenerationele spanningen rond seksuele geaardheid of veranderende genderrollen worden maar oppervlakkig aangeraakt.

Metafoor voor het theater

De nadruk van de voorstelling ligt evenwel niet op de sociale of politieke lagen in Mrs. Dalloway, maar op de existentiële vraagstukken van de roman: waarom blijven we kiezen voor het leven ondanks de zekerheid van de dood, ondanks onze teleurstellingen en ondanks de moeilijkheid om te communiceren met de ander? Tijdens een van de meest veelzeggende momenten van de voorstelling stapt actrice Blanca Portillo het podium af om het publiek van nabij (en met mondmasker) te verwelkomen op het feest. Mrs. Dalloway legt uit waarom ze feesten blijft organiseren. Ze doet het niet uit ijdelheid, maar omdat ze houdt van het leven. ‘Beschouw het als een geschenk,’ zegt ze, ‘geen geschenk van mij aan jullie of van jullie aan mij, maar een geschenk van ons allemaal aan het leven.’ Hier legt de actualiteit onvermijdelijk een extra betekenislaag over de scène. We zien niet alleen het personage dat haar gasten bedankt om naar het feest te komen, maar ook een actrice die het publiek bedankt om in het theater te zijn. Samen kunst ervaren voelt vandaag immers meer dan ooit als een bevestiging van het leven, zoals ook het feest dat is voor Clarissa Dalloway. KVS en Teatro Español maakten een voorstelling die de universele zoektocht naar verbintenis in het werk van Woolf blootlegt. Een ode aan het leven, maar ook aan het theater zelf.

Gezien op het online platform KVS 24/7. De registratie van de livestream van Mrs. Dalloway is nu beschikbaar op het online platform KVS 24/7.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 6 — 9 minuten

#161

15.09.2020

14.12.2020

Esther Tuypens

Esther Tuypens is theaterwetenschapper.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!