© Annick Guffens

Leestijd 5 — 8 minuten

Martha de Krankzinnige – Lauranne Paulissen & wyf

Een nieuwe vorm voor oud zeer

Vier actrices in roze kostuums voeren de tekst van een vergeten theaterschrijfster op, onder begeleiding van live harpmuziek. Boven hun hoofden bungelt het uiteengerafelde portret van een vrouw. Hoe geef je een hedendaagse vorm aan 19de-eeuwse verdrukking?

Je bent vast niet de enige die de wenkbrauwen fronst bij de naam Anna Slimbroeck-de Peuter. In haar tijd was de 19de-eeuwse theaterauteur uit Antwerpen bijzonder populair, maar ze geraakte al gauw in de vergeetput van de (theater)geschiedenis. Het hielp niet dat – mannelijke – kunstcritici haar werk als te vrouwelijk bestempelden.

Actrice en theatermaker Lauranne Paulissen vormt samen met dramaturge Edith Cassiers het all female collectief wyf. Hun missie: vergeten repertoirestukken door vrouwelijke auteurs onderzoeken en opvoeren. Daarin kadert de opvoering van De Peuters Martha de Krankzinnige, het verhaal van een 18de-eeuwse jonkvrouw die ongehuwd zwanger wordt en vervolgens beroofd van haar kind, voor gek verklaard en in een klooster weggestopt om het blazoen van haar adellijke familie niet te bevlekken.

Het is een krachtig statement om zo’n melodrama van een vergeten 19de-eeuwse vrouwelijke auteur op de scène te brengen. Maar hoe krijg je dat artistiek vertaald naar 2022? De makers blijven dicht bij de oorspronkelijke theatertekst en kiezen ervoor om die in het 19de-eeuwse Nederlands op te voeren. Dat creëert een gelijkaardig effect als bij Valentijn Dhaenens’ opvoering van Het Gezin Van Paemel in een naturalistisch Nevels dialect: de archaïsche taal roept vragen op over de noodzaak om een historisch repertoirestuk vandaag de dag te spelen. In het geval van Martha de Krankzinnige wordt de relevantie al gauw duidelijk: dit is intersectioneel feminisme avant la lettre. De Peuter kijkt kritisch naar de manier waarop vrouwen worden verdrukt, naar clichés over gender, en naar klasseongelijkheid. Typerend is de scène waarin moeder-overste haar tuinmannen uitlegt waarom ze hen in haar klooster tolereert: ze beschouwt hen niet als mannen, maar louter als bedienden. Of de verboden coup de foudre van Martha’s nichtje Laura: ‘was ik van de zelfste stand, zou ik wél haar hand durven vragen’, treurt haar geliefde Willem.

Rollenspel

Op de rolverdeling drukken de makers hun eigen stempel. Zo nemen de actrices ook de mannelijke rollen voor hun rekening. Die genderbending is natuurlijk niet nieuw (gezelschappen zoals tibaldus trekken zich in hun heropvoeringen van repertoire doorgaans ook weinig aan van gender in de rolverdeling), maar wordt extra betekenisvol binnen een feministische hertekening van de theatercanon.

Opvallender is dat de vier actrices continu van rol wisselen. Die keuze resoneert met de bevreemding die het hoofdpersonage Martha voelt: net zoals zij door iedereen gemanipuleerd wordt, worden we als publiek continu op het verkeerde been gezet. Zelfs de live harpmuziek weerspiegelt de verwarrende meerstemmigheid door ter plekke gemaakte geluiden te samplen, en door afwisselend op een groot en een klein instrument te spelen.

Daarnaast deconstrueert het rollenspel onze gangbare rollenpatronen op haast carnavaleske wijze: staat een actrice het ene moment nog in de rol van bediende te buigen en te knikken, declameert ze even later hooghartig haar tekst in de rol van graaf. Klasse en gender buitelen hier letterlijk over elkaar heen, wat de intersectionele insteek van De Peuters tekst in de verf zet.

Het wisselen van rollen versterkt ook het drama. Zo praat op een bepaald moment de graaf tegen zijn verloofde Laura (beide tegen hun zin gekoppeld aan elkaar), zonder dat iemand de rol van Laura op zich neemt. De eenzijdigheid van de liefdesverklaring wordt benadrukt in de monoloog van de machtige man tegen de afwezige, machteloze vrouw. De scène krijgt een grappige en subversieve twist wanneer de graaf even later ‘ik ben de man’ zegt, de woorden dubbelzinnig “stoer” uitgesproken door een actrice.

Het rollenspel brengt wel vaker humor binnen, zeker wanneer het inhoudelijk resoneert met de leugens en manipulatie in de plot. Jammer genoeg is die humor vaak nogal flauw. Dat legt natuurlijk ook de moeilijkheid bloot van het hertalen van 19de-eeuwse humor naar een 21ste-eeuwse enscenering.

Verdubbeling en overdrijving

Wat wel goed werkt is dat één rol regelmatig door verschillende actrices tegelijkertijd wordt gespeeld. Die verdubbeling geeft letterlijk méér stem aan personages die onderdrukt worden. Ontroerend is de scène waarin jonkvrouw Martha het wanhopig uitroept: ‘indien mijn kind nog leeft, geeft het mij dan terug!’. Vier spelers roepen de woorden uit, die daardoor aan kracht en zeggenschap winnen. De verdubbeling speelt niet alleen op tekstueel niveau. Tijdens een klungelig verliefde scène tussen Willem en Laura, zien we op de achtergrond twee lichamen die zich balancerend tot elkaar proberen te verhouden.

Een andere strategie die wordt ingezet is de ironische overdrijving. Eerst en vooral is de speelstijl uitbundig over the top. Er wordt geroepen, gegild, gegiecheld dat het een lust is, en ook de mimiek en gebaren van de actrices zijn allesbehalve minimalistisch. In het begin lijkt dat een wat dik aangezette interpretatie van die 19de-eeuwse humor, maar al gauw sluipt de ergernis binnen – zeker omdat de acteerprestaties soms wisselend zijn van kwaliteit. Verwarring en vervreemding verbeelden is één ding, maar moet er echt de hele tijd zo luid gegild worden? Hier is duidelijk meer aan de hand, want plots betrap je jezelf als toeschouwer op misogyne gedachten. De makers lijken besloten te hebben om de denigrerende commentaren van de mannelijke kunstcritici op De Peuters werk op een overdreven manier te ensceneren.

Van roze word je nooit…

De ironische overdrijving van de male gaze uit zich niet alleen in de overdreven speelstijl, maar ook in de kostuums (fifty shades of pink), de keuze voor de harp (hét instrument van de dociele jonkvrouw) en het decor (een reusachtige installatie van pastelkleurig vilt, wol en draad – een referentie naar “vrouwelijk” handwerk). De mannelijke blik van De Peuters critici wordt op die manier verdubbeld binnen dit feministische project. De overdreven manier waarop en de context waarin dit gebeurt, ontwricht dan weer die mannelijke blik. Na een tijd begint het opvoeren en deconstrueren van het vrouwelijke clichébeeld echter enorm op de zenuwen te werken. Waarom theatraliseren de vrouwelijke makers ‘vrouwelijkheid’ op een ironische manier?  Je zou het als een grappige, feministische toe-eigening van patriarchaal denken kunnen beschouwen. Het legt daarbij op een metaniveau de frictie bloot tussen feministische intenties en geïnterioriseerde patriarchale denkpatronen. Toch dringt de vraag zich op: is dit de meest interessante artistieke strategie binnen een onderzoek dat de canon wil herbekijken vanuit een vrouwelijk perspectief? Moeten we de stemmen van die mannelijke critici wel zoveel ruimte geven – ook al gaat het om een ironische herverbeelding?

Ontrafeld, uitgesponnen en ineengevlochten

De grootste sterkte in deze voorstelling is het samenvallen van inhoud en scenografie. Pas na verloop van tijd wordt duidelijk wat de heen en weer wiegende installatie boven het podium eigenlijk voorstelt – je zou er met wat fantasie een vreemd gevormde wolk of drie borsten in kunnen zien. Het grillige, gerafelde en tegelijkertijd zacht ogende gevaarte blijkt het portret van Martha te zijn: de perfecte verbeelding van hoe vrouwen zoals Martha kapot gemaakt worden, tot er een warrige puinhoop achterblijft. De installatie zorgt voor een centrale aanwezigheid van het onderdrukte hoofdpersonage. Op metaniveau symboliseert de installatie natuurlijk ook de deconstructie (ontrafeling) van de mannelijke blik.

Doorheen de voorstelling worden de loshangende slierten wol (die ook in de kostuums van de spelers terugkomen) ingezet als prop: ze worden losgetrokken uit de installatie, ze worden doorheen de snaren van de harp geweven, ze worden als haarlint of als kroon gebruikt en trekken zo de symboliek van het portret in verschillende scènes door. Uiteindelijk vervlechten de spelers de losgetrokken draden tot dikke strengen die samen een mantel vormen voor Martha: op deconstructie volgt heling.

Nadat het applaus is uitgestorven en de actrices het podium verlaten, blijft de installatie stil hangen boven het podium, dat bezaaid is met strengen wol en draad. Nu de gehaakte buidels van de installatie leeg zijn, wordt duidelijk wat ze voorstellen: draagzakken. Lege dragers voor nieuwe, feministische manieren van storytelling zoals Ursula Le Guin voorstelt in haar essay The Carrier Bag Theory of Fiction: ‘We’ve heard all about the sticks and spears and swords, the things to bash and poke and hit with, the long, hard things, but we have not heard about the things to put things in, the container for the things contained. That is a new story.’

De beklijvende scenografie symboliseert tegelijkertijd de zwakte van de voorstelling: de warrigheid, meerstemmigheid, herhaling en verdubbeling zijn vaak interessant, maar voelen soms overbodig. De voorstelling was gebaat geweest bij een scherpere regie en het verkorten van een aantal scènes. Je ziet de ontknoping van de plot al van mijlen ver aankomen, maar toch blijft het stuk maar voortduren. In combinatie met de schrille speelstijl zorgt dat voor een zekere kijkmoeheid. Hier en daar roept de vorm nog te veel vraagtekens op en is het nog zoeken naar de gepaste ‘carrier bag’, maar er schuilt veel potentieel in het relevante artistieke onderzoek van Paulissen en wyf.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

recensie
Leestijd 5 — 8 minuten

#169

15.09.2022

14.12.2022

Natalie Gielen

Natalie Gielen is redactiemedewerker van Etcetera. Daarnaast werkt ze freelance als auteur, redacteur, producent en outside eye in de kunsten.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!