Het Vonnis, de nieuwe film van Jan Verheyen, is een rechtbankdrama. Het laatste deel ervan speelt zich af tijdens een proces waarvan wij dag na dag, getuige na getuige, pleidooi na pleidooi het verloop volgen. Hoewel processen meestal saai zijn, heeft het genre toch een aantal opmerkelijke films opgeleverd: van The Verdict en Twelve Angry Men van Sydney Lumet over Witness for the Prosecution van Billy Wilder tot The Wrong Man van Hitchcock. Het einde van dat soort film wordt steevast opgefleurd met een onverwachte ‘volte-face’. Een van de meest spectaculaire vind je in Beyond a Reasonable Doubt (1956) van Fritz Lang. In die film laat een journalist (Dana Andrews) zich doorgaan voor moordenaar om – zoals Jan Verheyen – het justitiesysteem aan de kaak te stellen. Maar hij blijkt wel degelijk de moordenaar te zijn.

Wie tijdens het bekijken van Het Vonnis op een verrassende ontknoping zit te wachten, zal van een kale kermis thuiskomen. Jan Verheyen levert een conventionele speelfilm af over een man die zich wreekt op de moordenaar van zijn vrouw, nadat die omwille van een procedurefout is vrijgelaten. Geen enkele verrassing is er te vinden in Het Vonnis. De enige scène die ietwat spannend is, is de moord op de vrouw van Luc Segers. Vanaf dat moment staat alles vast: wie haar vermoord heeft en wie op zijn beurt de moordenaar vermoordt. Luc Segers (Koen De Bouw) wordt op de plaats van die nieuwe misdaad aangetroffen en geeft de moord ook meteen toe. Het is allemaal ‘beyond a reasonable doubt’, boven alle twijfel verheven.

Meteen geeft Jan Verheyen een wapen uit handen dat elke film best kan gebruiken: suspense. Die is er niet in Het Vonnis. Alles is vooraf vastgelegd. En wat niet vastligt, wordt de kijker ‘getelefoneerd’. Zo bijvoorbeeld de scène waarin Segers na de moord terugkomt op het bedrijf waar hij werkt en er getroost wordt door Chris Lomme (die de vrouw van zijn baas speelt). Waarna op een algemene vergadering de vriendelijke bedrijfsleider (Jo De Meyere imiteert Omega Pharma-baas Marc Coucke) niet zijn gedoodverfde dauphin Luc Segers maar diens aartsrivaal aanstelt als opvolger. Weeral een slag voor de al zo geteisterde Segers (die naast zijn vrouw ook nog zijn dochtertje is verloren). Koen De Bouw reageert op deze nieuwe tegenslag zoals hij dat doet in de hele film: hij kijkt nog wat grauwer en wezenlozer voor zich uit. Alle andere acteurs zijn overigens even uitdrukkingsloos, ze functioneren dan ook enkel als schaakstukken op een juridisch schaakbord. Enkel de cynische procureur van Jappe Claes komt een beetje uit de verf.

Het meest ‘getelefoneerd’ is het einde van het proces, wanneer Luc Segers ‘wegens onweerstaanbare drang’ (wraak) door de volksjury vrijgesproken wordt. De ontknoping is zo voor de hand liggend en onvermijdelijk dat Jan Verheyen (tegen zijn goede gewoonte in) de boel artistiekerig gaat verfilmen, met onscherpe beelden en een poging tot subjectieve cinema, om te verbloemen hoe banaal en compleet overbodig de scène eigenlijk is.

Je zou kunnen opmerken dat het moed vereist om een proces zo letterlijk te verfilmen, om afstand te doen van filmische trucs om de boel op te vrolijken. Verheyen doet het proces van naaldje tot draadje uit de doeken. Met pijnlijke nauwkeurigheid en steunend op een massa research en de consultatie van een hoop specialisten (van Renaat Landuyt tot Sven Mary). Het Vonnis lijkt dan ook meer op een instructiefilm van het ministerie van Justitie dan op een speelfilm.

Jan Verheyen beweert met deze film te willen afrekenen met de onrechtvaardigheden van ons justitiesysteem om de stem des volks doen weerklinken. Maar dat laatste blijkt niet uit de praktijk. Het sleutelmoment van Het Vonnis is het moment waarop Luc Segers op het politiebureau door een dossier zit te bladeren met foto’s van mogelijke verdachten van de moord op zijn vrouw. De camera blijft wat aarzelen op de bladzijde van één verdachte. Het duurt even voor Luc Segers de verdachte herkent. Begrijpelijk, want hij heeft de moordenaar van zijn vrouw inderdaad slechts in een flits gezien. Verder zijn er totaal geen getuigen van de moord.

In het verhaal tenminste. In werkelijkheid zijn er heel veel. En het zijn goede getuigen: ze hebben de dader ondubbelzinnig herkend. Die getuigen zijn wij, de kijkers. Wij hebben de moordenaar langdurig kunnen observeren toen hij Segers’ vrouw onder handen nam.

Het gerecht twijfelt (met recht en reden) aan de identiteit van de moordenaar. Zelfs Luc Segers herkent de dader niet onmiddellijk. Maar voor ons kijkers staat het ‘beyond a reasonable doubt’ vast wie de dader is. In feite zijn wij zelfs de enige serieuze, niet bevooroordeelde getuige in deze hele zaak. Maar mogen wij voor de rechtbank verschijnen om te getuigen over wat wij gezien hebben? Nee. Mogen wij jury spelen? Helemaal niet. Zoals het een gehaaid politicus van de oude stempel past, bedisselt Jan Verheyen het allemaal voor ons. Inspraak? Nooit van gehoord.

Het lag nochtans voor de hand om Het Vonnis een open einde te geven. Waarom de kijker niet zelf laten oordelen? Waarom geen freeze-frame net voor de jury zijn uitspraak doet en de kijker zelf jury laten spelen? Of nog beter: waarom eindigt de film niet met een stemronde? Dat zou tenminste het saaie, al te expliciete en pseudo-objectieve verslag van het proces rechtvaardigen (en bovendien een leuke gimmick zijn). Waarom in de bioscoop geen stembiljetten ronddelen die het publiek achteraf in een stembus kan steken? Of waarom ons – als de film op televisie komt – tijdens de reclamepauze niet laten inbellen om ons oordeel te geven? Is Luc Segers schuldig aan moord met voorbedachte rade, ja of nee? Bel dit 070-nummer; 0,30 eurocent per minuut!

Maar dat kan en mag allemaal niet. In plaats daarvan kauwt Het Vonnis ons zijn geprefabriceerde boodschap voor en duwt ze ons in de strot. Vreemd toch dat een film die zich graag beroept op het ‘gesundes Volksempfinden’ zo weinig rekening houdt met zijn publiek.

Het Vonnis van Jan Verheyen met Koen De Bouw, Jappe Claes, Veerle Baetens, Johan Leysen, Wouter Hendrickx.

www.hetvonnis-film.be