Iedereen kent het klassieke plaatje: muzikanten die in een halve kring zittend of staand spelen, met de partituur op een muziekstandaard voor hen, met in de zaal een al even statisch publiek. In Four Season Changed krijgen we iets veel dynamischer te zien en dat is een unicum.

Als het doek opgaat, zien we op de blinkende vloer danseres Amanda Barrio Charmelo liggen, verlicht door een enkele spot. Moeizaam probeert ze zichzelf op te drukken. We horen alleen haar ademhaling. Vervolgens, boem paukeslag, weerklinkt er een knal, alsof er iemand een versterker uittrekt. Met hoekige gebaren doorloopt ze de poses van het klassieke ballet, sur les pointes, pliés en relevés, maar dan versneld, alsof ze als een video wordt doorgespoeld op de ruisende en suizende soundscape van componist Didem Coşkunseven. Vervolgens zetten de muzikanten van Bryggen Vivaldi’s ‘Lente’ in en komen ze ontspannen uit de coulissen gewandeld. Ze bewegen vrij over het podium en spelen Max Richters hercompositie van Vivaldi’s Vier Seizoenen uit hun hoofd. Enkel de harp, klavecimbel en contrabas staan ‘vast’ op de achtergrond. Schuinboven hen hangt een gigantische spiegel die verdubbelt wat er op de scène gebeurt. De cellisten dragen hun cello als kinderen in een soort van harnas. Op een bepaald moment zakken ze zelfs allemaal naar de grond en liggen ze als ‘feuilles mortes’ op hun rug verder te spelen. Overigens zijn ook alle instrumenten versterkt.

Four Seasons Changed is duidelijk een voorbeeld van een ‘staged concert‘. Dat lijkt een toenemende trend op onze podia. Aan de ene kant worden muzikanten en makers door cultuurhuizen steeds meer aangespoord om bruggen te slaan met andere disciplines. Anderzijds is het opzet van het statische klassieke concert best wel aan vernieuwing toe, het kan zoveel meer zijn dan louter een luisterervaring. Bozar doet dat bijvoorbeeld in de serie Staging The Concert, waarbij choreografen, performers en klassieke muzikanten de handen in elkaar slaan om de oude patronen van het klassieke concert te doorbreken en zelfs te theatraliseren. Desondanks lopen makers en choreografen bij dit soort projecten vaak aan tegen de limieten van het medium: het lichaam en de mimiek van een klassieke muzikant staat vaak in functie van de klank en niet in die van een groter theatraal geheel. Hoewel steeds meer conservatoria bewegingsvakken opnemen in hun curriculum, worden klassieke muzikanten in eerste instantie niet op deze manier opgeleid. Zeker niet om al spelend een uitgebreide choreografie op te voeren.

“Bij ‘staged concerts’ lopen makers en choreografen vaak aan tegen de limieten van het medium: het lichaam en de mimiek van een klassieke muzikant staat vaak in functie van de klank.”

Toch blijven de muzikanten van Bryggen de hele voorstelling lang bewegen als één georganiseerd geheel. Ze vormen een soort van zwerm die voortdurend in beweging is en waartoe danseres Charmelo zich moet verhouden. Met momenten lijkt het haast alsof deze manier van musiceren een eeuwenoud gebruik is. Zo moeiteloos en natuurlijk komen hun bewegingen en klanken over. Dit is zowel de verdienste van choreograaf Michiel Vandevelde die de muzikanten nog genoeg ruimte laat om met hun klank bezig te zijn en niet in te boeten aan muzikale kwaliteit, als van de muzikanten die vermoedelijk hard hebben gewerkt om deze ‘dubbele concentratie’ onder te knie te krijgen.

© Björn Comhaire

© Björn Comhaire

© Björn Comhaire

Four Seasons Changed is mooi in al zijn eenvoud. Aan het begin van de voorstelling schoot Isadora Duncans parafrase van Keats’ Ode of a Grecian Urn door mijn hoofd. Beauty is Truth…Truth: Beauty. That is all we know on Earth, and all we need to know.” De choreografe bracht haar studenten deze filosofie al van jongs af aan bij. Hoe vaak je de stukken van Max Richter ook al gehoord hebt in films zoals La Danseuse of de begingeneriek van de serie My Brilliant Friend, de muziek blijft gewoon ontzettend schoon. Door de basisprincipes van minimal music toe te passen, zoals het meermaals herhalen van een passage en er telkens één noot in te laten verschuiven of anders te beklemtonen, zorgt Richters Vivaldi-bewerking voor een soort van meditatieve trance. De versterkte muzikanten van Bryggen spelen dit effect verfijnd uit. Daarnaast is Jolente De Maeyer ook een waardige tegenspeler voor Amanda Barrio Charmelo. Elke beweging van de danseres verheft het vioolspel van De Maeyer en omgekeerd.

De proloog en epiloog omarmen Richters Vier Seizoenen. Deze onderdelen worden duidelijk gelijkgesteld aan geboorte, vier levensfasen  en wedergeboorte vanwege de herhaling van de openingsscène op het einde die suggereert dat alles onherroepelijk weer opnieuw zal beginnen. Elk seizoen – lente, zomer, herfst en winter – wordt dan weer gekoppeld aan de bewegingstalen van choreografen Isadora Duncan, Anna, Halprin, Pina Bausch en Trisha Brown, pilaren in de westerse dansgeschiedenis. Omdat elk seizoen amper een kwartiertje duurt en er per seizoen een kostuumwissel plaatsvindt, heeft Charmelo wel erg weinig tijd om hun stijlen te exploreren. Het is dan ook aan de kostuums dat je als kijker kan opmaken over welke choreografe het gaat. Ook de mise en scène en het lichtontwerp van de vier seizoenen zijn erg letterlijk: alvorens de storm van de zomer uitbarst, tollen de muzikanten als insecten door een rood licht totdat de stroboscoop als bliksem wordt ingezet. Tijdens de winter wordt er voor een kille, blauwe verlichting gekozen alvorens het helemaal donker wordt.

“Door de principes van de minimal music toe te passen zorgt Richters bewerking voor een meditatieve trance.”

Hoewel muziek in tegenstelling tot taal niet naar iets concreets in de werkelijkheid kan verwijzen, heeft het wel de mogelijkheid om beelden op te roepen of klanken na te bootsen. Vivaldi is er indertijd aardig in geslaagd om de facetten van de vier seizoenen muzikaal te verbeelden. Met zijn vier concerti, telkens gelinkt aan een seizoen en de bijbehorende sonnetten die hij daarvoor had geschreven, deed hij een prille aanzet voor wat later als programmamuziek zou worden beschouwd (instrumentale muziek die een poging doet om een overkoepelend narratief te creëren voor de luisteraar). Vivaldi deed een poging om de grillen van de natuur klankmatig te vertolken; het herhaaldelijk en haast zuchtend neerleggen van een melodie door de viool doet denken aan een zomerbriesje of er is de harde aanzet van de strijkers die een storm initiëren. Richters ingreep benadrukt dit alleen maar door het vele knip- en plakwerk en door bijvoorbeeld bij de storm een tegentel te introduceren waardoor het geheel nog dreigender klinkt. Je zou je daarom kunnen afvragen of het niet beter was geweest om meer aandacht te besteden aan de bewegingstalen van de verschillende choreografen in plaats van de muziek zo letterlijk te verbeelden op het podium. Of om nog meer in te zetten op de dramaturgie van de spiegel die zich boven de muzikanten begeeft. Zowel choreografisch als scenografisch bleef er veel onuitgewerkt potentieel.

Four Seasons Changed dus… ja – maar niet zoals je ze zou denken. Ondanks de letterlijke interpretatie van de muziek en de beperkte exploratie van de choreografische en scenografische mogelijkheden, is het de dynamische inzet van de muzikanten die hier op een geloofwaardige en ontroerende manier vernieuwt. Zo hebben Vandevelde en Bryggen een steen in de rivier van de klassieke traditie verlegd.