‘Het was wel goed, voor amateurs.’ Weinig amateurgezelschappen beschouwen zo’n opmerking als een compliment. Het betekent immers dat hun voorstellingen niet doorgaan voor ‘vol’, maar gemeten worden met andere maatstaven dan voorstellingen in het professionele circuit. Dat is ook zo. Alleen ligt het verschil in kijken hem niet in het verlagen van de intrinsiek kwalitatieve verwachtingen, maar gaat het om een heel ander criterium: het realiseren van het aanwezige potentieel. Tijdens het afgelopen Theaterfestival bleek het Agamemnon van het Brusselse amateurgezelschap D°eFFeKt vooral te mangelen aan dat laatste. Het gevolg van een regisseur die, neen, niet te hoog heeft ingezet, maar vooral verkeerd heeft ingezet.

Wat zijn ‘amateurs’? Zijn het mensen die geen professionele theateropleiding hebben gehad of mensen die van theater niet hun hoofdberoep hebben gemaakt? Zijn het enkel de makers of gezelschappen die door de overheid gesubsidieerd worden? Is het de combinatie van al deze factoren? Neem nu tg Vagevuur: een gezelschap van professioneel opgeleide Maastrichters dat dit jaar voor Theater Aan Zee geselecteerd werd met Menuet: een bewerking van Louis Paul Boons roman in een stevige maar weinig wereldschokkende regie van Koen Boesman – regisseur, theaterdocent en acteur, afgestudeerd aan diezelfde Toneelacademie. Professionele productie of amateurvoorstelling? Moeilijk. Het is ook Boesman die bij D°eFFeKt, gegroeid uit de toneelcursus voor gevorderden van GC De Markten, het vuur aan de lont steekt. In het geval van Agamemnon is de uitdaging niet van de minste. Boesman brengt zes D°eFFeKters en zeventien zangers van het amateurkoor Stemmer samen in een muziektheaterproductie rond een canonieke tragedie van Aischylos. Agamemnon kaapte in 2010 nog het 74ste Landjuweel weg, maar in de professionele context van het Theaterfestival komt de voorstelling niet uit de verf. Dat ligt aan een ingrijpende regiekeuze (kwalitatieve blik) maar vooral, en be-langrijker nog, aan een doorgeschoten methodiek (gerealiseerd potentieel).

Het verhaal van Agamemnon is bekend. Agamemnon en Klytaimnestra zijn vorsten van Argos. Wanneer de Trojaanse prins Paris de vrouw rooft van Agamemnons broer Menelaos, neemt deze de leiding over een vergeldingsleger. Een hardnekkig uitblijven van wind verhindert echter de Griekse vloot om uit te zeilen naar Troje, tot Agamemnon het ondenkbare doet: hij offert zijn dochter Iphigeneia aan de góden. Wanneer de vorst tien jaar later als overwinnaar naar Argos terugkeert, heeft zijn vrouw hem dat bloedoffer nog steeds niet vergeven. Agamemnon en zijn minnares Kassandra wachten een bittere thuiskomst.

De tragiek van Agamemnon draait op twee motoren, die op het moment van de thuiskomst allebei in het verleden liggen, de een al wat verder in de tijd dan de ander. Eerste motor is de noodwendigheid van Agamemnons lot. De goddelijke vervloeking begint al bij stamvader en oermisdadiger Tantalus en daalt via het kannibalisme van de broers Atreus en Thyestes neer op de hoofden van Agamemnon en Menelaos. Wat Agamemnon zo aangrijpend maakt ligt dus niet enkel in hetgeen gedurende dat specifieke tijdsverloop op scène gebeurt, maar ook in de loden zwaarte van een heel verleden: in het besef dat de generaties vóór Agamemnon stuk voor stuk geworsteld hebben om zich van hun noodlot te ontdoen – en dat ze steeds opnieuw verloren hebben. Deze generationele tragiek neemt Boesman treffend mee in zijn enscenering. Rijen documentatiemappen vormen een gruwelijk tijdsarchief, een smet en een bedreiging tegelijk, waarmee de schim van Iphigeneia haar vader letterlijk achternaloopt. De zangers van Stemmer zitten aan tafeltjes op het achterplan in de mappen te snuisteren, halen er hier en daar wat bladzijden uit die de papierversnipperaar ingaan: een vergeefse poging om het verleden te vernietigen, want de papierberg wordt er nauwelijks kleiner om. In die zin is het decor een mooie voorafspiegeling: ook voor deze generatie is er geen ontkomen aan.

Een tweede motor, die op het moment van Agamemnons thuiskomst tien jaar achter hem ligt, is het offer van Iphigeneia. En hoewel de tragedie Agamemnons naam draagt, is het vooral Klytaimnestra die deze motor van brandstof voorziet. Die brandstof is de haat van een moeder die haar dochter door haar echtgenoot eigenhandig heeft zien slachten. Klytaimnestra’s emotie is essentieel voor het begrip van alles wat volgt. En op dit punt maakt Boesman een vreemde regiekeuze, door als het ware Aischylos’ dramaturgie om te keren. Waar Aischylos de grote, tragische figuren – de ménsen – voorop zet, plaatst Boesman de systemen en structuren waarin deze mensen leven op de voorgrond, op zoek naar ‘de achterkant van de macht’. Bij aanvang staan de hoofdrolspelers op het achterplan en daar zullen ze figuurlijk gesproken ook blijven. Op de voorgrond treden wel erg nadrukkelijk ‘de heren van Argos’ – een oordelend en veroordelend koor-naast-het-koor dat het politieke/burgerlijke bestel belichaamt waarin Klytaimnestra geregeerd heeft en waarnaar Agamemnon terugkeert. De drie heren schetsen een wereld van mannelijk machismo waarin het voor de koningin, wankelend op haar hoge hakken, moeilijk is zich te handhaven. Zoveel aandacht trekt deze ‘context’ naar zich toe, dat Klytaimnestra’s wrok en haar pijn om Iphigeneia haast vergeten raken. Ook de andere protagonisten krijgen te weinig zuurstof om uit te groeien tot echt tragische figuren. Zo blijft Agamemnon, verscheurde vader, een gelaten en kleurloze figuur, en slaagt zijn minnares Kassandra er niet in om met haar profetieën te beklemmen. Deze protagonisten hebben simpelweg te weinig body : je kent hen niet of nauwelijks (hetzij door de ogen van ‘het volk’) en dus begrijp je hen niet én geloof je hun wanhoop niet. Bijgevolg blijft ook de emotionele inkleuring van het koor, dat elk personage nochtans prachtige muzikale frasen toebedeelt, in het ijle trappelen.

Regisseurs maken keuzes. Boesman maakt de zijne: fair deal. Het is niet het belangrijkste manco van Agamemnon. Pijnlijker is de indruk dat de ploeg de hele tijd zijn krachten te boven gaat, uitreikend naar een gewenst resultaat – zou de naam ‘Ivo Van Hove’ gevallen zijn? – alsof Boesman vertrokken is van een vastgelegd regieconcept, en daar vervolgens zijn spelers heeft ingepast. Sommige spelers zijn zo strak geregisseerd dat hen elke spontane ademtocht afgesneden wordt, andere kunnen de hen toebemeten rol gewoon niet dragen. Elk van de zes mist grondige interiorisatie van zijn personage. Dat hoeft niet te verwonderen, en het heeft niet eens met talent of wilskracht te maken: kan je zo’n interiorisatie eigenlijk wel verwachten van mensen die niet dagdagelijks bezig (kunnen) zijn met Agamemnon, tot ze het stuk leven en ademen? Dat Agamemnon op de grote scène van het Kaaitheater niet overeind blijft, heeft meer nog dan met Boesmans regiekeuzes te maken met zijn aanpak. Wanneer Guy Cassiers een voorstelling maakt, doet hij dat schaamteloos top-down: hij bedenkt een regieconcept en zoekt vervolgens mensen die daarin passen – die daarin moeten passen. Sommige professionele gezelschappen werken bewust bottom-up, een amateurgezelschap doet dat noodgedwongen: wie zijn de mensen die we hebben, wat zijn hun mogelijkheden, wat hun gebreken, hoe kunnen we hen maximaal laten schitteren? Boesman is terecht ambitieus met D°eFFeKt, maar hij verschiet zijn kruit door naar de sterren te reiken, eerder dan te vertrekken van het aanwezige potentieel en daarmee zover mogelijk te springen. De grote kunst is juist om de beperking van de spelers om te zetten in kracht: de authenticiteit van een voorstelling waarin elke acteur zijn sterktes kan uitspelen ontroert meer dan de kramp waarmee een ploeg bijzonder gemotiveerde mensen een zware Griekse tragedie doorspartelt. Het is de lat niet lager leggen, het is hem anders leggen. Een voorstelling ‘goed voor amateurs’ is een slechte voorstelling. Agamemnon had, mits een andere aanpak, een goede voorstelling kunnen zijn.

www.deffekt.be