Het Weiss-effect

Winne Lievens

Esther Severi

Leestijd 4 — 7 minuten

Hof van Eede – Het Weiss-effect

Hof van Eede brengt een Werther-effect revisited met Het Weiss-effect.   

Edgar Weiss was een kunstenaar die vooral ‘scheppend naar de dingen keek’, beklemtoont Hof van Eede tijdens de voorstelling Het Weiss-effect. Dat hij uiteindelijk niet tot schilderen kwam en ook niet schreef, is niet van belang. Zijn dagboek bevat de essentie van zijn artistieke denken, en zijn inspirerende citaten leiden meer dan 100 jaar later tot een verregaande idolatrie bij drie jonge mensen – gespeeld door Pieter-Jan De Wyngaert, Ans Van den Eede, en Greg Timmermans – die nood hebben aan een held. Vanuit een zeer uitgekiende tekst raken mede-makers Louise Van den Eede en Wannes Gyselinck aan de complexe verhouding tussen werkelijkheid en kunst. Fijn hoe een jong gezelschap dergelijke thema’s met betrekking tot hun eigen metier inzet, maar jammer dat de makers ironie kiezen als tool om hiermee om te gaan. Wat wordt ingezet als een veelbelovend en evenwichtig spel over kunst en leven mondt zo uit in een eenduidige voorstelling waarin reflecties over kunst stuk worden gerelativeerd.

Bij aanvang van de voorstelling zitten Pieter-Jan, Ans en Greg tegen de muur van het speelvlak. Vervolgens wandelt Ans de scène op, legt uit dat de andere twee er zo meteen aankomen, dat ze nog even parking moeten zoeken (terwijl we ze nog steeds langs de zijlijn zien zitten). Met het tonen van de relativiteit van de waarheid wordt meteen gewezen op het dubbelzinnige moment van de theaterrealiteit, waarin woorden mentale beelden scheppen, terwijl de realiteit er letterlijk naast kan staan. Hun argumenten shiften voortdurend van de ene waarheid naar de andere. Ans Van den Eede zet in met een anekdote over J.D. Salinger: zijn fans gingen zo ver in hun idolatrie dat ze dagenlang  tevergeefs op zijn oprit wachtten op een glimp van hem. Het is een vreemde maar intrigerende twist: beginnen met een kritisch inzicht over een kunstenaar die lak heeft aan idolatrie, om daarna naadloos over te gaan tot het verheerlijken van haar eigen held, de kunstenaar Edgar Weiss, die vanavond zal worden gevierd.

De drie spelers getuigen van een erg natuurlijke omgang met de tekst en met elkaar. Door hun eerder improvisatorische stijl in combinatie met een secuur opgebouwd tekstverloop slagen ze erin het publiek zowel te betrekken in het hier en nu als om hen mee te nemen in een verhaal. Hun conversaties springen vlot van het ene feit naar het andere. Door één van hen de onwetende nieuweling in de groep te laten zijn die zich regelmatig ‘vergist’, krijgen de andere twee de kans om op korte tijd het publiek in de mysterieuze figuur van Weiss te introduceren: ‘dat is zo typisch Weiss!’. En passant schetst Hof van Eede zo ook de karakters van het trio en hun onderlinge verhouding. Ondanks het feit dat de vertolking zeer geloofwaardig en bij momenten zelfs pijnlijk herkenbaar is, wordt het consequent doordrijven van het onevenwicht in de groep op de duur voorspelbaar.

Het hoogtepunt van de viering van Edgar Weiss is een groteske re-enactment van een specifiek ontbijtmoment van de kunstenaar, in zijn dagboek omschreven als een moment van revelatie. Om dit moment te her-beleven creëert het drietal een kamer met uitzicht op een tuin, ze dekken de tafel precies volgens Weiss’ memoires en zetten koffie die vervolgens moet afkoelen, want Weiss dronk zijn koffie koud. Terwijl ze citeren uit het dagboek, voeren ze stap voor stap de handelingen uit die beschreven staan. Ze maken er een ritueel van, iets dat hen, net als Weiss, tot inzicht zal brengen. Net zoals in de kerkelijke traditie nog steeds bij elke dienst het brood gebroken en de wijn geschonken wordt om tot verlossing te komen. Alsof het ritueel een recept is, dat bij het juist uitvoeren ervan, het resultaat garandeert. De viering verloopt echter niet zoals gepland. De nieuweling raakt zodanig in vervoering dat hij begint te dichten: een stortvloed aan associatieve woordspelingen vloeit uit zijn mond. Het effect op de anderen is extreem: de ene voelt zich bedreigd en trekt zich verontwaardigd terug, de ander staart hem vol bewondering aan en heeft net een nieuw idool ontdekt.

Maar eind goed al goed: een plakkaatje met de naam van Weiss wordt van onder een iets te klein doekje toch nog onthuld. Er staat geschreven: ‘Hier werd Edgar Weiss gevierd.’ Niet zozeer de kunstenaar en diens leven, als wel de viering en dus hun eigen handelingen willen ze herdenken en tot geschiedenis maken. Een interessante en verrassende uitkomst, die echter door de lichtheid van het verloop niet volledig voldragen voelt. Het stuk eindigt met een laatste anekdote van Ans Van den Eede: ‘Mag ik nog één ding vertellen?’ En terwijl een videoprojectie de drie spelers, zittend in een tuin met een glas in de hand, de scène en de gezichten van Ans, Greg en Pieter-Jan overspoelt, reflecteert ze kort over de Laryx, haar lievelingsboom, hoewel ze hem alleen kent vanuit afbeeldingen ervan in de kunst. Op den duur kan je de realiteit niet meer zien, legt ze uit, of heb je die niet meer nodig, want: ‘de kunst staat in de weg, … dat beeld’. Hier ligt wat de sleutel had kunnen zijn voor de hele voorstelling, waarmee werd ingezet door realiteit en fictie naast elkaar te plaatsen en waarmee wordt afgesloten door twee beelden over elkaar heen te laten bestaan. Het verloop tussenin lijkt echter een heel andere intentie te hebben: de nadruk op idolatrie en het verlies van identiteit maakt dat de bespiegelingen over kunst nogal geforceerd overkomen. Daar komt bij dat het geheel zich afspeelt in een zeer stilistisch decor, met ingrepen en installaties die zo perfect en zo mooi zijn, dat het steriel wordt.

Hof Van Eede heeft duidelijk veel talent en zin voor een uitgebreide dramaturgie. Toch mist deze voorstelling een diepere gelaagdheid of enig risico om de complexe thema’s een scherpere rand te geven. Met zoveel kunde in huis is dat een kwestie van tijd. Het Weiss-effect maakt in ieder geval benieuwd naar het verdere parcours van Hof van Eede.

Gezien op 13 september 2014 in KC Nona Mechelen.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

#138

15.09.2014

14.12.2014

Esther Severi

Esther Severi werkt als dramaturge in het Kaaitheater, en is docente aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen.

recensie