Sébastien Hendrickx

Leestijd 7 — 10 minuten

De president als personage op het wereldtoneel (annex 2020)

De reële fictie van het Trumpoceen

Hoe kon een man zonder bestuurlijke ervaring, met een onsamenhangend politiek discours en een labiel psychisch gestel de machtigste man ter wereld worden? Velen bogen zich de voorbije maanden over deze vraag. Het antwoord is dan ook meervoudig. Een analyse van de aantrekkingskracht van het personage dat hij al enkele decennia vertolkt, kan een deel van de verklaring bieden.   (Dit artikel verscheen oorspronkelijk in februari 2017, kort na het begin van Trumps presidentschap. Naar aanleiding van de huidige Amerikaanse verkiezingen komt er nu een annex bij.)

Na een reeks zakelijke successen in de vastgoedsector begon Donald Trump in de jaren 1980 met de uitbouw van zijn persoonlijke mythologie. Kantelpunten waren de majestueuze opening van de Trump Tower hartje Manhattan (1982) en de publicatie van de bestseller The Art of the Deal (1987), waarin hij uitlegde hoe je het kon maken als businessman. Het publieke Trump-personage bezat dankzij zijn vreemde, unieke kapsel en overtrokken grootspraak de herkenbaarheid van een stripfiguur. Talloze televisieoptredens gaven het verder vorm en bekendheid, en zorgden voor publiciteit voor zijn zakenimperium. In de realityshow en kijkcijferhit The Apprentice streden sinds 2004 seizoen na seizoen verschillende ‘leerlingen’ met elkaar om een lucratieve, leidinggevende job in een van Trumps bedrijven. Aan het eind van elke aflevering kegelde ‘meester’ Trump een kandidaat uit de competitie met de onverbiddelijke speech act “you’re fired.” Ook zijn schoonheidswedstrijden dreven op rivaliteit: enkel de ‘allermooiste’ mocht met het kroontje naar huis.

Het personage roept een versimpelde, karikaturale versie op van de neoliberale utopie die Ayn Rand uitwerkte in romans als The Fountainhead (1943) en Atlas Shrugged (1957). In Trumpworld heerst bikkelharde competitie, die de mensheid uiteen doet vallen in twee kampen: een klein groepje winnaars en een grote groep verliezers. Wie bij het eerste kamp wil horen, kan maar beter rücksichtslos zijn eigenbelang najagen. Zonder lef, een feilloos instinct en de wil om hard te werken, mag je het ook al vergeten om ooit in de buurt te komen van de maatschappelijke top. Dat hij zelf een absolute winnaar is, daar laat Trump geen enkele twijfel over bestaan. Hij omringde zich altijd al met de bewijzen van zijn duizelingwekkende succes, pronkerige attributen zoals de met goud overladen troonzalen in de TrumpTower, zijn presidentieel ogende privéjet, de uit de kluiten gewassen sieraden om de halzen van zijn vrouwen, en zijn vrouwen zelf.

Het personage Donald Trump spiegelde zijn publiek voortdurend het eenvoudige, lineaire verhaal voor van zijn eigen steile klim naar de hoogste regionen van rijkdom, macht en roem –een verhaal dat met de intrek in het Witte Huis zijn apotheose lijkt te hebben bereikt. De brede aantrekkingskracht van de mythe van de rise kun je afleiden uit het ontelbare aantal Hollywoodfilms die die mythe recycleerden en zo complexe levens van historische figuren verengden tot inwisselbare producten. Vaak klinkt het oude ideaal van de American dream erin door: in de Verenigde Staten kan elke krantenjongen, mits de nodige inspanning, het schoppen tot krantenbaas. De logische, maar vaak verzwegen gevolgtrekking is dat iedereen die in armoede en onmacht blijft steken, het aan zichzelf te danken heeft. Natuurlijk is de impact van sociale ongelijkheid de grote blinde vlek in dit schema. Ook in het levensverhaal van Trump ontbreken de eerste, moeizame hoofdstukken: dankzij vader Fred Trump kon de jonge Donald immers beschikken over een aardig startkapitaal.

Held op mensenmaat

Zakelijke fiasco’s en vechtscheidingen in de jaren 1990, en het debacle van de Trump University, de frauduleuze privéschool (2005-2010) die door ex-studenten voor het gerecht werd gedaagd, wierpen serieuze smetten op zijn blazoen. Toch vormen Trumps mislukkingen, net als zijn ostentatieve karakteriële zwaktes (de woedeaanvallen, de ijdelheid, het pestgedrag, de rokkenjagerij) geen scheurtjes in de façade; zij maken er net mee deel van uit. Zijn gebreken brengen The Donald namelijk terug tot de proporties van de gewone man. Trumps personage is dus een vat vol paradoxen: hij is én onbereikbaar-elitair én gebrekkig-nabij, zowel authentiek als van bordkarton, een object van bewondering en verlangen als één van identificatie en minzame vergoelijking.

Leden van het liberale politieke establishment, van democratische politici over Hollywoodsterren tot tv-satirici als Jon Stewart en Seth Meyers, trachtten de voorbije jaren de kloof tussen Trumps zelfverheerlijking als winner en zijn status als loser, die nauwelijks serieus wordt genomen als zakelijk ‘genie’ en presidentskandidaat, uit te buiten. Volgens hen maakte zijn brij van onsamenhangende krachtwoorden, schaamteloze populisme en stuitende gebrek aan kennis hem zodanig ongeschikt voor het presidentschap, dat zij hem eerder tot mikpunt maakten van vernietigende spot, dan van ernstige politieke kritiek. Trump was altijd al een kolossale grap. Deze aanpak bleek de gecompliceerde cocktail alleen maar te versterken, die het personage (naast andere redenen) onweerstaanbaar maakte voor grote massa’s Amerikanen in het stemhokje.

In het oog van de wereldpolitiek

Op 8 november 2016 werd het ondenkbare realiteit. Ook vandaag (eind februari 2017) schijnt president Trump nog over een approval rating van 39 procent te beschikken, wat misschien historisch laag mag zijn, maar gezien het waanzinnige brokkenparcours van de eerste maand in het Witte Huis, eigenlijk onrustwekkend hoog is. Sinds hij de hoofdrol veroverde op het politieke wereldtoneel, bleef een aanzienlijk deel van zijn populariteit overeind, in het bijzonder bij Amerikanen die economische schade zullen ondervinden van zijn beleid. Een deel van de verklaring ligt in het feit dat het paradoxale Trump-personage na de moddercampagne van de verkiezingen nauwelijks vervelde tot een ‘presidentieel figuur’. Geloofwaardigheid winnen op dat vlak zou in zijn geval compleet ongeloofwaardig zijn. Aanhangers zouden het interpreteren als zelfverloochening en een knieval voor het establishment. De onwaarschijnlijke handdrukken bij ontmoetingen met wereldleiders, de leaks die getuigen van chaos achter de coulissen, de kinderachtige tweets, de rampzalige persconferenties, de diplomatieke blunders… Naast grootspraak blijft amateurisme een belangrijk onderdeel van Trumps performance.

Natuurlijk is de context waarin de man opereert nu radicaal anders. De budgetten zijn echt, de handelsverdragen zijn echt, de nucleaire codes zijn echt, de militaire bondgenootschappen zijn echt. De woorden en daden van het Trump-personage zullen zowel impact hebben op individuele levens als op wereldsystemen. Toch wordt die al te werkelijke werkelijkheid van de nationale en internationale politiek ontmaskerd als een gestroomlijnde fictie door het optreden van de president. De authenticiteit van zijn over zichzelf struikelende performance of bad acting, reveleert immers de beheerste valsheid van zijn omgeving. De wereldleiders die Trumps hand schudden, worden in zijn nabijheid toneelspelers, die hun reële, duistere bedoelingen verborgen houden. Iets gelijkaardig gebeurde met Hillary Clinton tijdens de verkiezingscampagne. Hoe vaak haar tegenstrever ook grossierde in onwaarheden en vaagheden, was het toch zij die nep overkwam.

Dat fundamentele wantrouwen in de werkelijkheid, dat niet alleen samenzweringstheoretici maar brede lagen van de bevolking delen, valt terug te voeren op wat de politicologe Chantal Mouffe bestempelt als de ‘postpolitiek’. Dat is een vorm van politieke strijd zonder echte strijd, omdat ‘linkse’ en ‘rechtse’ stemmen er min of meer inwisselbaar zijn. Zo beweren deze dat er geen alternatieven zijn voor de wereld zoals ze zich vandaag ontwikkelt, met haar globalisering, vrije markt, multiculturele steden, financiële systeem, strijd tegen de klimaatopwarming… Er is maar één werkelijkheid mogelijk.

Populisten zoals de onorthodoxe Trump varen wel bij zo’n grijzig politiek klimaat. Hoe ongeloofwaardig, ‘onrealiseerbaar’ en nefast hun voorstellen doorgaans ook zijn, ze spiegelen ons tenminste een radicaal andere wereld voor. Ook de vele flagrante onwaarheden die Trump en co. al in het rond spuiden, en hun niet-aflatende aanvallen op de ‘waarheden’ van de pers, de wetenschap, het gerecht en de geheime diensten, appelleren aan dat verlangen naar politieke opwinding en revolutionaire verandering. Postpolitiek en post-truth zijn innig met elkaar verbonden.

Get things done

Tot slot een gigantische open deur: onze wereld steekt door de globalisering steeds ingewikkelder ineen. De vele relaties en interdependenties tussen uiteenlopende maatschappelijke fenomenen produceren vaak onvoorziene effecten. Voor beleidsmakers is het een schier onmogelijke opdracht om die complexiteit te mediëren en te politiseren. Ook hier schuilt de aantrekkingskracht van het personage Donald Trump, die er als zakenman om gekend staat to get things done. Een stuurloze wereld heeft nood aan een stuurman die van wanten weet.

Het onwaarschijnlijke shocktheater van de tientallen slecht voorbereide presidentiële decreten in de eerste weken van zijn presidentschap moest dat beeld van de daadkrachtige business man bevestigen. Gedaan met de eindeloze politieke debatten en uitgebreide studies die de boel alleen maar ophouden. Zowel op het vlak van de probleemstelling als de oplossing, vertelt het personage de meest eenvoudige verhalen, die niet op feiten maar sentimenten zijn gestoeld. Obamacare? Een debacle. Afschaffen. Migratie? Gevaarlijk. Laten we een muur bouwen en reizigers uit moslimlanden bannen. Klimaatverandering? Een hoax, en een economische ramp. Die pijpleidingen moeten er komen. Al deze eenvoudige verhalen zullen onvermijdelijk hun eigen complexe effecten genereren.

Het ziet ernaar uit dat de wereld de komende jaren zit opgescheept met het personage Donald Trump. Gaat er trouwens een werkelijke persoon achter dat masker schuil? Ik vrees van niet.

Annex anno 2020

We schrijven 2 november 2020. Morgen vinden de Amerikaanse presidentsverkiezingen plaats. De twee zeventigers Joe Biden en Donald Trump strijden dit keer om de troon in een land dat na vier waanzinnige jaren opnieuw extreem verdeeld is. De meest recente breuklijn is die tussen gemaskerde en ongemaskerde burgers, terwijl het coronavirus snel om zich heen grijpt en geen onderscheid maakt tussen rode en blauwe staten. Peilingen voorspellen een overwinning voor de Democratische kandidaat, maar dat deden ze ook in 2016.

Bovenstaande tekst was een poging om niet lang na Trumps toenmalige verkiezingszege de aantrekkingskracht van het Trump-personage te ontleden. Uiteraard veel te beknopt om volledig te kunnen zijn. Toch schrik ik nu teruglezend van de kolossale blinde vlek in de analyse. Ongetwijfeld heeft die te maken met het specifieke perspectief waar de optelsom van de demografische categorieën waar ik toe behoor, deels toe leidt. Dat de blinde vlek – een patchwork van blinde vlekken eigenlijk – me nu wél opvalt, toont tegelijk aan dat je perspectief, ondanks die dwingende categorieën, wel degelijk kan verschuiven. Zoiets gebeurt echter niet zomaar; het is het indirecte gevolg van het harde werk van velen. Onder meer dankzij #MeToo, #BlackLivesMatter en de debatten rond dekolonisering die ook hier druk werden gevoerd, zie ik het. Jeeezus, ondertussen komt het me zo evident voor: Trumps masker is door en door wit. Niet oranje. Wit. Hij is een racistische en seksistische witte man, en zijn racisme, seksisme en wit superioriteitsgevoel maken fundamenteel deel uit van de aantrekkingskracht van zijn personage. Ook voor zijn presidentschap had hij al talloze uitspraken en daden op zijn palmares die daar zonder veel omhaal van getuigden.

Trump is zowel product als symptoom van structurele, historische breuklijnen. Hij is de spiegel waarin de Verenigde Staten zich pijnlijk gereflecteerd zien. Hopelijk jaagt het Amerikaanse kiespubliek – na een slopende tragikomedie die wel honderden bedrijven leek te tellen! – de man straks weg van het wereldtoneel, eindelijk de coulissen van de geschiedenis in. De breuklijnen zullen daarmee uiteraard niet zomaar verdwijnen.

Je leest onze artikels gratis omdat we geloven in vrije, kwalitatieve, inclusieve kunstkritiek. Als we dat willen blijven bieden in de toekomst, hebben we ook jouw steun nodig! Steun Etcetera.

essay
Leestijd 7 — 10 minuten

#161

15.09.2020

14.12.2020

Sébastien Hendrickx

Sébastien Hendrickx is lid van de kleine redactie van Etcetera, schrijft over podiumkunsten en beeldende kunst, doceert in het KASK en en werkt als dramaturg en podiumkunstenaar.