© Maarten Vanden Abeele

Leestijd 6 — 9 minuten

De kunst der vermakelijkheid

Needcompany speelt de dood van Dirk Roofthooft

Het was even wachten op The Art of Entertainment. De nieuwste voorstelling van Jan Lauwers & Needcompany kwam begin maart in Wenen tot stand in samenwerking met het Burgtheater Die Kunst der Unterhaltung, zo heette het daar. Sébastien Hendrickx zag de Belgische première van deze kruising tussen een kookprogramma en een reality show in het Kaaitheater

Onlangs rolde er een Vlaams Golfje door Brussel. KVS opende het theaterseizoen met Wim Vandekeybus’ Oedipus/ bêt noir terwijl diezelfde avond een paar straten verder in het Kaaitheater De kunst der vermakelijkheid. Needcompany speelt de dood van Dirk Roofthooft in (Belgische) première ging. Jan Lauwers richt zich in zijn nieuwe productie op enkele thema’s die als rode draden doorheen Needcompany’s vijfentwintig jaar oude oeuvre lopen: kunst, entertainment, het acteerspel, de dood. De voorstelling is een open kunstwerk geworden. Als toeschouwer krijg je meer dan genoeg aangereikt om over elk van deze onderwerpen en over de spanningsvelden ertussen je eigen gedachten te vormen. Eén punt van kritiek: hoewel de verwarrende overvloed aan tekens duidelijk een gemotiveerde artistieke keuze is, lijken desondanks sommige elementen in de voorstelling overbodig.

Meta-entertainment

De vijfhonderd toeschouwers in de theaterzaal worden van bij aanvang aangesproken als televisiekijkers. In een hip designdecor gaat een programma van start dat volgens de presentatrice Liliane Van Muynck (Viviane De Muynck) wereldwijd door maar liefst honderd miljoen mensen wordt gevolgd. Deze eenvoudige fictionele constructie drukt ons meteen met de neus op de feiten: kunst bekleedt een marginale positie in de massamediamaatschappij, zelfs al heet de kunstenaar dan Wim Vandekeybus of Jan Lauwers. De maatschappelijke impact van een televisieprogramma als Big Brother is vele malen groter dan een theatervoorstelling die reality-tv kritisch tegen het licht houdt. De invloed van Beyoncé op hedendaagse vrouwbeelden overtroeft die van Anne Teresa De Keersmaeker. In haar welkomstwoordje koppelt Liliane de populariteit van haar programma aan het controversiële karakter ervan. Het is namelijk ‘de enige echte zelfmoordshow op de planeet’. Hoewel het doorbreken van taboes nog vaak wordt geassocieerd met artistieke subversie, is het vandaag eigenlijk een mainstreampraktijk geworden. De norm onderuit halen is nu de norm. Een van de belangrijke vragen die De kunst der vermakelijkheid oproept is hoe kunst zich kan herpositioneren in verhouding tot de massamedia.

Liliane onderbreekt al snel haar eigen introductie om zonder omhaal in het plat Antwerps een grap te vertellen die ogenschijnlijk niets met het zelfmoordspektakel te maken heeft en waarin Hitler en Leopold II als olijk duo worden opgevoerd. Ondanks de krakkemikkige opbouw en de eindeloos uitgestelde clou kan de zaal er maar niet genoeg van krijgen. Liliane maakt gebruik van een truc waarmee talloze stand-upcomedians scoren: ze doet appel op het duivelse plezier dat het politiek incorrecte bij een publiek oproept, het bevrijdende gevoel te kunnen lachen met iets waarmee het eigenlijk niet mag lachen.

Needcompany’s jongste productie kan misschien worden omschreven als ‘meta-entertainment’. Ze stemt tot nadenken over de kunst der vermakelijkheid, maar is zelf, naast amusant, bij momenten verwarrend en zelfs irritant. Lauwers schakelt voortdurend tussen verschillende vormen van kunst en entertainment: een televisieprogramma, een mop, een tiental seconden Stabat Mater van Pergolesi, een slapstickscène, een dansje, mime, een stuk-in-het-stuk, nog eens Stabat Mater, enzovoort. Deze fragmenten vloeien niet zacht in elkaar over maar worden met harde cuts na elkaar geplaatst. Veel vindt ook simultaan plaats. Deze onrust op het podium slaat over op je blik. Je moet kiezen maar dat lukt nauwelijks want alles dendert aan een razend tempo voorbij en bovendien zijn er voortdurend elementen die de aandacht afleiden. Plots doet er zich iets voor buiten het centrum van je blikveld: een tafel die door zijn poten zakt, een metalen servies dat neerklettert en knip, alweer een nieuwe scène die van start gaat. Af en toe verlies je de pedalen, dat kan niet anders. Waarna je je opnieuw moet zien te oriënteren. Deze voorstelling gedraagt zich als een vijandige vorm die je dwingt tot weerstand, tot activiteit. Maar het loont om die uitdaging aan te gaan. De kunst der vermakelijkheid is rijk aan scherp gekozen materiaal dat het denken over de thema’s uit de titel in gang zet. De vele talen die door elkaar worden gesproken, een herkenbare Needcompany-formule, voegen echter weinig toe aan deze rollercoaster van indrukken. Het procédé komt over als een verzelfstandigde stijlfiguur, een spielerei die inhoudelijke grond ontbeert binnen de context van deze specifieke productie. Ook het spel met de live-camerabeelden die worden bediend door het randpersonage Elisabeth (Eléonore Valère) en een voorstell ing lang op verschillende schermen te zien zijn, is een evident maar eigenlijk weinig relevant supplement.

Zelfmoordshow

Zelfmoordenaar van de avond is, zoals de titel al aangeeft, de vermaarde acteur Dirk Roofthooft, die wordt gespeeld door niemand minder dan Dirk Roofthooft zelf. Zijn glamoureuze vriendin Gena (Grace Ellen Barkey) vergezelt hem tijdens zijn laatste levensuur. Dirk Roofthooft is een fictief personage, gekruid met biografisch feitenmateriaal. De acteur bouwde door zijn samenwerkingen met onder andere Guy Cassiers, Jan Fabre en Jan Lauwers een ijzersterke reputatie op in artistieke middens, terwijl zijn film- en televisiewerk hem daarbuiten een bescheiden Bv-status opleverde. Wanneer hij pocht over de machtige figuren die hij tijdens zijn carrière vertolkte, zoals Hitler, Caesar en Caligula, herinnert iemand hem fijntjes aan zijn rol als Lambik in de Suske en Wiske-film De Duistere Diamant {2004). Het Roofthooft-personage incarneert de spanning tussen de entertainer en de kunstenaar. Terwijl de eerste per definitie een publiekspreker is, is de tweede dat niet per sé. In zijn meest populaire gedaante dompelt entertainment het publiek onder in passief vermaak. Kunst is natuurlijk niet van plezier verstoken maar vraagt wel om een actieve toeschouwer die kan reflecteren over zijn kijkervaring.

Eigenlijk willen Liliane en haar honderd miljoen trouwe kijkers vooral het volgende over Dirk te weten komen: vanwaar toch zijn verlangen om te sterven? De vraag valt meerdere keren expliciet maar wordt slechts moeizaam en via omwegen beantwoord. In Dirks zogenaamde Tast play’ bijvoorbeeld, een stuk-in-het-stuk dat als literair procédé aan Shakespeare doet denken maar inhoudelijk meer weg heeft van de realityshow Temptation Island: Dirk komt thuis en betrapt zijn vriendin Gena met een andere man, probeert vervolgens zelf zijn bevallige, twintig jaar jongere assistente Elisabeth te verleiden maar die wijst hem botweg af. Met behulp van fictie wordt, net zoals in Hamlets The Mousetrap, de harde waarheid aan het licht gebracht, het onzegbare gezegd: Dirks seksuele krachten nemen onomkeerbaar af. Daarnaast valt ook het verlies van zijn geheugen hem zwaar. Met veel gevoel voor dramatiek wil hij zijn lievelingsgedicht, iets van Federico Garcia Lorca, uit het hoofd opzeggen maar na een paar regels raakt hij de draad kwijt. Gena legt hem uiteindelijk het antwoord op Lilianes vraag in de mond: ‘Je wil gewoon niet eindigen in totaal verval/ Onder meer door de legalisering van abortus en euthanasie heeft de mens een radicaal andere verhouding ontwikkeld tegenover leven en dood. Beide worden vandaag naast de speling van het lot in toenemende mate ervaren als de uitkomst van een individuele keuze. Dirk is niet ongeneeslijk ziek maar wenst om onderweg naar zijn levenseinde de fase van de ouderdom over te slaan. Zijn strijd om soeverein over zijn eigen lot te beslissen uit zich ook in zijn machtsconflict met de presentatrice. Hij verzet zich meermaals tegen het keurslijf van het strak getimede en geënsceneerde televisieprogramma, terwijl zij op haar beurt de regie in handen wil houden.

Maar wat drijft Dirk om live voor de camera en dus voor de ogen van een reusachtig kijkerspubliek te willen sterven? Liliane wijt het aan zijn onverbeterlijke ijdelheid en narcisme, trekken die traditioneel aan acteurs worden toegeschreven. In de zelfmoordshow zet een hedendaagse trend zich tot in het absurde door, namelijk het openbaar maken van datgene wat vroeger tot de intimiteit van de privésfeer behoorde, en de daarmee samenhangende transformatie van het individu, dat zich continu bewust is van de hem omringende potentiële publieken, tot een performer. Deze ontwikkeling manifesteert zich onder meer in de populariteit van reality-tv, sociale media zoals Facebook, de krantencolumns van de doodzieke extreemrechtse politica Marie-Rose Morel,… en zelfs in een foto die de huidige openingspagina van www.needcompany.org siert. Jan Lauwers en zijn vrouw Grace Ellen Barkey poseren daarop halfnaakt en opgaand (?) in een hartstochtelijke kus.

Hoezeer de grenzen tussen schijn en werkelijkheid vandaag ook vervaagd zijn, de dood blijft een brute realiteit. Alles daaraan voorafgaand en daarop volgend kan tot in de puntjes worden geënsceneerd, zoals het huwelijk en de begrafenis van Morel aantoonden. Men kan zelfs het tijdstip en de wijze waarop men sterft plannen, maar het sterven zelf? Dat valt onmogelijk te faken. De wijze woorden en de indringende blik net voor de laatste zucht? Een fabeltje uit de Holly woodstudio’s. Het licht gaat uit en dat was het dan, punt aan de lijn. In De kunst der vermakelijkheid zijn echter andere wetten aan het werk. We zitten per slot van rekening nog steeds in het theater. Needcompany blinkt uit in originele sterfscènes, dat bewezen eerdere producties als Julius Caesar (1990), SCHADE/schade (1992) en vele andere. Dirks einde is een ware coup de théâtre. Eenmaal het galgenmaal is verorberd, een vaste waarde in het verloop van de zelfmoordshow, rolt Dr. Joy (Benoît Gob) een tafeltje met dodelijke spuitjes tot bij Dirk. Na wat tegenstribbelen spreekt die een aantal gevleugelde laatste woorden en brengt zichzelf tenslotte om het leven. Het blijkt een vals einde want even later ontwaakt hij miraculeus uit de dood. En ook nadat de dokter hem wurgt opent hij opnieuw zijn ogen: Tk ben een speler. (…) Ik sterf duizend keer/

Privé en publiek

Op een doorgedreven manier besmetten de inhoudelijke vraagstukken die aan de basis liggen van De kunst der vermakelijkheid de vormelijke eigenschappen ervan. Lauwers leverde een kritisch, weerbarstig werkstuk af, een landschap vol paradoxen waar je je als toeschouwer een weg doorheen moet banen. Passief wegzinken in je stoeltje is daarbij geen optie. De vervaging van de grenzen tussen privé en publiek, schijn en werkelijkheid, individuele keuze en dwang; de manipulatieve kracht van timing, verstrooiing en afleiding en andere verdoezelde eigenschappen van de mediamieke vermakelijkheid worden in deze voorstelling aan de oppervlakte gebracht en geproblematiseerd.

De kunst der vermakelijkheid is op 15, 16 en 20 december in Vooruit (Gent) te zien, en op 23, 24 en 25 mei in deSingel (Antwerpen).

www.needcompany.org

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

artikel
Leestijd 6 — 9 minuten

#127

01.12.2011

28.02.2012

Sébastien Hendrickx

Sébastien Hendrickx is lid van de kleine redactie van Etcetera, schrijft over podiumkunsten en beeldende kunst, doceert in het KASK en en werkt als dramaturg en podiumkunstenaar.

 

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!