In vier afzonderlijke delen volgen we een Brabantse familie vanaf halverwege de jaren vijftig tot aan de eeuwwisseling. De gebeurtenissen die zich in de familie afspelen weerspiegelen de veranderingen die zich op dat moment in de maatschappij voltrekken. Zaken als economische groei, geloof, zelfontplooiing en individualisering komen aan bod via gesprekken, anekdotes en gebeurtenissen. Dat gaat gepaard met frustratie en onbegrip, maar ook met naastenliefde en vertrouwen.

Wat maakt een theatermarathon als deze zo aantrekkelijk? Is het de uitzonderlijke prestatie van de acteurs die ons fascineert? Of gaat het om onze eigen prestatie? Uren kijken, luisteren, beleven, erbij blijven en niet in slaap vallen. De dag begint ’s middags om 14.00 uur, met een diner tussendoor, en eindigt ’s avonds omstreeks 23.00 uur. Koffie is in de pauzes niet aan te slepen. Na de voorstelling oogt de bar op een enkeling na verlaten.

De Geschiedenis van de Familie Avenier is in opdracht van Het Toneel Speelt geschreven door Maria Goos (°1956). De eerste twee delen rondde zij in 2007 af, de laatste twee in 2008. Goos maakte naam als schrijfster van de televisieseries Pleidooi (1991) en Oud Geld (1995), maar ook met toneelteksten als Familie (2000) en Cloaca (2002), die beide tevens verfilmd zijn. Cloaca wordt op dit moment opgevoerd in Buenos Aires in Argentinië, onder de naam Baraka.

Na het overlijden van regisseur Willem van de Sande Bakhuyzen, die jarenlang samen met Goos een succesvol duo vormde voor zowel theater, film als televisie, moest er een andere regisseur gezocht worden. Uiteindelijk viel de keuze op de tamelijk onervaren Jaap Spijkers, die vooral bekend is als acteur en voor wie deze voorstelling de eerste grotezaalproductie als regisseur zou worden. Het Toneel Speelt onderscheidt zich van andere theatergezelschappen door enkel oorspronkelijk Nederlands repertoire te spelen. Acteurs als Gijs Scholten van Aschat, Peter Blok, Marisa van Eyle en Carine Crutzen zijn verbonden aan het gezelschap.

Op de website van Het Toneel Speelt wordt uitgebreid stilgestaan bij De Geschiedenis van de Familie Avenier. Er zijn maar liefst vijftien korte filmpjes te bekijken waarin de acteurs ingaan op hun personage. Ook zijn er opvallend vel reacties te lezen van toeschouwers, die niet alleen hun bewondering en ontzag uitspreken, maar ook op een persoonlijke manier beschrijven wat de voorstelling voor hen heeft betekend. ‘Het leek alsof ik pagina voor pagina door ons fotoalbum aan het bladeren was’, ‘Altijd weer streelt het m’n ziel wanneer ik woorden hoor die ik oh zo herken, kan plaatsen. Wat een cadeau’, aldus twee reacties van toeschouwers.

Het publiek dat deze voorstelling trekt is opvallend anders. Het zijn toeschouwers die je normaal maar weinig in het theater tegenkomt. Vrijwel allemaal stelletjes van rond de vijftig jaar, goed gekleed, de middenklasse die net buiten Amsterdam in een huis met tuin woont. Ze wekken de indruk precies te weten wat ze hier doen en wat hen te wachten staat. Sommigen zijn zelfs zo goed voorbereid dat ze hun eigen eten en drinken meegenomen hebben voor tijdens de pauzes.

Tijdens de voorstelling wordt er geschaterd. Het hoofd naar achteren, de handen op de borst, de mond open: het gelach klinkt overtuigend. Soms hoor je vanuit het publiek een onverwachte kreet van herkenning, een reactie als ‘zo is het’ of ‘aha’. In de pauze hoor ik naast me een vrouw vertellen dat ze haar stem kwijt is van het lachen.

Zeker is dat deze voorstelling met het enthousiasme van het publiek en de vele recensies, interviews en artikelen in kranten en op het internet voor een levendig debat zorgt, dat zich kenmerkt door uiteenlopende opinies. Zo is de veelheid aan personages – in deel 1 en 2 worden dertien personages geïntroduceerd – volgens Volkskrant-recensent Hein Janssen een verkeerde keuze. Door de veelheid spreken de personages niet genoeg tot de verbeelding en bovendien zouden ze in kleding en pruikenpartij nogal karikaturaal zijn vormgegeven. Een eventueel alternatief geeft Janssen ook. Goos had er beter een twaalfdelige televisieserie van gemaakt. Gezien de nodige vergelijkingen in andere recensies met televisieseries als Heimat en La Meglio Gioventù blijkt het alternatief van Janssen niet geheel ongegrond.

Maar daarnaast wordt de voorstelling juist ook als ‘echt toneel’ omschreven. Volkstoneel in de traditie van Herman Heijermans, zo stelt Peter Liefhebber in zijn recensie voor de Telegraaf. Een definitie die Jaap Spijkers beaamt in een van de korte filmpjes op de website. ‘Als er Nederlands volkstoneel bestaat, dan is het dit. Het is met liefde geschreven voor de personages en hun problemen, maar het is niet lachen omdat iemand op het verkeerde moment met het verkeerde ondergoed uit de verkeerde deur komt. Het is intelligenter lachen.’

De charme van deze voorstelling zit naar mijn mening in de verbeeldingskracht die er uit spreekt. Het café van Christ en Pieternel komt niet één maal in beeld tijdens de voorstelling. Er wordt slechts over gesproken, en iedereen die links het toneel verlaat in deel 1 loopt erlangs of stapt er binnen. Zoiets is op televisie ondenkbaar. In een tv-serie hadden we het café kunnen zien, van binnen en van buiten, de straat, misschien zelfs wel de huizen die eromheen staan. We hadden een perfecte weerspiegeling van de werkelijkheid ervaren. Dat is iets anders dan de gang van zaken op het toneel: mensen komen op vanuit het niets, gaan af in een donkere coulisse, spelen dubbelrollen en bevinden zich bovendien in een theater.

Het verhaal dat in het theater wordt verteld draait dus in veel mindere mate om het weergeven van een werkelijkheid, en meer om de persoonlijke verhouding die je als toeschouwer opbouwt met het verhaal en de ontwikkeling van de personages. Je wordt als het ware medeverantwoordelijk voor het vertellen van het verhaal, door het steeds weer aan te vullen met eigen associaties en persoonlijke herinneringen. Je herkent je eigen tantes, je vader met de lange baard uit de jaren zeventig, de zwartwitfoto’s, de verhalen van je oma. Hoe langer het verhaal duurt, hoe moeilijker het wordt om los te laten. Dat maakt een marathon zo aantrekkelijk: je raakt optimaal gegrepen door een verhaal waarvan je hoopt dat er geen einde aan zal komen.

www.hettoneelspeelt.nl