Met een internetverbinding die ons overal tegelijk laat uitstappen, zitten we voortdurend in het toeristenbusje. Tijdens het tikken van deze recensie in treintransit doe ook ik aan een virtuele variant van achteloos eilandhoppen. Mijn schrijfontwijkend scrollen doorheen vakantie-indrukken op Instagramstories brengt me in enkele luttele seconden van een toilet in Ibiza Stad over een Mexicaanse kantine naar Georgische heuvellandschappen. Eenzelfde verwondering over de manier waarop het wereldwijde web ons mentaal van de ene plek naar de andere katapulteert, schraagt het boek Buiten bereik. Reis naar het einde van Rusland (2024) van Lotte Lola Vermeer. De XL-versie van de monoloog die ze uit die publicatie puurde roept de vraag op in welke mate onze verbeelding buiten bereik komt te liggen wanneer vooral screenshots in de theaterspots staan. 

De opstelling van Buiten bereik: de poëtische Power Point Presentatie XL is rechtdoorzee. Gewapend met een presentatieklikker en geflankeerd door een projectiescherm en laptop, maar verder ook door een vreemdsoortig, grijs wezen met slurf op een bankje, loodst Vermeer ons opgetogen door haar spreekbeurt. Daarin brengt ze verslag uit van haar omzwervingen – eerst digitaal, daarna in het echt – door de uithoeken van Rusland. De voorstelling is een boekvoorstelling in de meest directe zin van het woord: een voorstelling gebaseerd op het boek dat ze schreef. 

In de houten vitrinekasten in de entree van het Maritiem Instituut in Oostende waar de voorstelling speelt, staan curiositeiten uit de zee geëtaleerd. Een treffende prelude voor het verhaal van de avond, want een gelijkaardige drang tot inventarisatie, in een Google-kantoor in San Francisco, vormde het vertrekpunt voor Vermeer. In dat gebouw, dat met een screenshot op het scherm wordt getoverd, werd ooit het plan bedacht om via op voertuigen gemonteerde camera’s deze aardbol, en bij uitbreiding het hele universum, te inventariseren en digitaal doorkruisbaar te maken. Dat de mobile mapping-dienst die Google lanceerde in 2007 niet enkel praktische doeleinden dient, maar ook een portaal kan zijn tot poëtische overpeinzingen, vormt de kern van Vermeers onderneming.

Verplaatsingen per cursor 

Het bijna kinderlijke enthousiasme dat Vermeer voelt voor Google Street View demonstreert ze in eerste instantie door haar eigen levensloop te schetsen aan de hand van screenshots: de alsmaar groeiende struiken voor haar ouderlijke huis, de woonst in de stad waar ze als student haar toevlucht zocht, de veel te donkere souterrainkamer in Brussel waar ze landde. Het deed me denken aan Joy Anna Thielemans: een influencer avant la lettre die tegenwoordig van de kaart lijkt verdwenen, maar destijds kop van jut werd nadat ze in haar boek een pagina had besteed aan het oplijsten van alle straten waar ze ooit had gewoond. De Vlaamse goegemeente vond het leeghoofdig en zag er de poëzie niet van in. 

Terugkerend motief in het werk van Vermeer (en haar gezelschap Radicale Gezelligheid) is de zoektocht naar ontsnappingsroutes voor de diagnose die ze als bruisende twintiger op het bord kreeg: fibromyalgie. De chronische pijn waarmee weke-delenreuma haar banden plat zette, kluisterde haar meer dan haar lief was aan de zetel. Haar zoektocht naar absurde beelden op Street View en naar onverwachts vertederende Google-recensies brachten troost. Door het gele mannetje van Google Street View op willekeurige plekken neer te pleuren, slaagde Vermeer er alsnog in om haar verhinderde wanderlust te botvieren. Haar nieuwsgierigheid naar precies die stukken van deze wereldbol waar de digitaal behapbare wereld eindigt, bracht haar uiteindelijk ook fysiek in beweging. 

De kaart is niet het gebied

Nadat Vermeer het publiek op sleeptouw heeft genomen langs de opmerkelijke vondsten die ze tijdens haar uit de hand gelopen hobby als digitale ontdekkingsreiziger vergaarde, wordt er snel geschakeld naar de live tocht die ze in 2018 van Moskou naar Sotsji ondernam. Het verslag van de verschillende ontmoetingen refereert aan de idee van de Pools-Amerikaanse wetenschapper Alfred Korzybski waaraan ook Michel Houellebecqs roman De kaart en het gebied (2010) zijn titel ontleent: de kaart valt nooit samen met het territorium. Hoe we de wereld te zien krijgen valt zelden samen met de ervaring van de realiteit. De ontmoetingen en ervaringen die een omgeving kleuren vormen de grootste blinde vlekken van de cartografie. Vermeers volledige uiteenzetting teert dan ook op een stevige romantisering van dat wat altijd aan een ogenschijnlijk neutrale registratie zal ontsnappen. 

“Vermeers volledige uiteenzetting teert op een stevige romantisering van dat wat altijd aan een ogenschijnlijk neutrale registratie zal ontsnappen.”

Naar het einde van de voorstelling wordt duidelijk waarom een zittende zeeolifant haar metgezel is op het podium. Het blijkt te gaan om een kostuumversie van de Homunculus Loxodontus, een beeld van de Nederlandse kunstenaar Margriet van Breevoort dat onverwachts viraal ging op Russische sociale media. Onder de bijnaam Zhdun of ‘de wachtende’ werd de figuur opgepikt als een ironisch getint symbool voor de gelaten zwaarte waarmee de Russische volksziel wordt geconnoteerd. De andere ‘olifant in de ruimte’, de actuele oorlogssituatie, wordt slechts zijdelings aangeraakt. Dat sluit aan bij de algehele lichtvoetigheid waarop de voorstelling surft, waardoor een tegengeluid bij onstuitbare reisdrang, of de ethische implicaties van tools als Google Street View, grotendeels uitblijft. 

© Michiel Devijver

© Michiel Devijver

© Michiel Devijver

© Michiel Devijver

Gedichten als recensies

Buiten Bereik: de poëtische Power Point Presentatie XL is en blijft hoofdzakelijk een voordracht van een tekst. De theatrale middelen die daartoe worden ingezet, blijven beperkt tot het projectiescherm en dat zeeolifantenpak. Vanwaar dan de uitgesproken nood tot een vertaalslag van blad naar bühne? Wat je op papier doet houdt niet meteen steek op het podium, en vice versa. Dat is het meest voelbaar in de gedichten-vermomd-als-recensies die de verschillende delen van de monoloog markeren en steeds begeleid gaan door een zacht muziekje. De gekunstelde poëtische toon en de geluidsmatige inkleding schuren nogal met de eerdere lofzang op de toevalspoëzie van automatisch vertaalde Google reviews of banale opmerkingen bij een onvatbare plek zoals de Zwarte Zee. 

“Vanwaar de uitgesproken nood tot een vertaalslag van blad naar bühne? Wat je op papier doet houdt niet meteen steek op het podium, en vice versa.”

Verder valt er ook iets te zeggen over de cadans van de voorstelling. Waar Radicale Gezelligheid oppert in te druisen tegen de gehaaste en individualistische tijdsgeest, voelt de gebrachte tekst contradictorisch genoeg bijwijlen nogal overhaast aan. Toegegeven, totaal zonder verdienste is dat effect niet: de vaart die Vermeer erachter steekt is zowel trouw aan de persoon die een resem reisverhalen met je wil delen op café, als aan de gejaagdheid (‘Ik moet van punt A naar punt B zonder kleerscheuren’) die geen enkele vrouwelijke soloreiziger en sofasurfer vreemd is. Maar het doet wel wat afbreuk aan de poëzie die het gehele concept titelgewijs belooft. 

Voor de finale hijst Vermeer zichzelf in het beest dat de voorstelling op het bankje uitzat. Geanimeerd door een menselijk lichaam lijken de kraaloogjes van het wezen plots verdacht veel op het registrerende cameraoog van de rondtoerende Street View-voertuigen, die eindeloos rondcirkelen terwijl ze de wereld in kaart brengen. Ondertussen speelt een videoclip van de internetsensatie Russian Village Boys, een duo uit Sint-Petersburg dat met een Slavische kwinkslag een ode brengt aan Nederlandse hardstyle. Die knipoog naar het tweerichtingsverkeer tussen geromantiseerde verbeeldingen van plaatsen is een goede noot om op te eindigen. Desalniettemin hoor ik na de voorstelling vooral het weemoedige muziekje in mijn oren: kan je de toevalspoëzie van online artefacten wel inlijven in een theatrale voordracht zonder ze te ondermijnen?

Nog te zien tot en met 27 februari 2026. Klik hier voor de speelijst.