© Danny Willems

Leestijd 4 — 7 minuten

Bovary — KVS & Canvas

Teletheater als noodoplossing

Ter gelegenheid van een nieuwe adaptatie van Gustave Flauberts meesterlijke roman Madame Bovary uit 1856 bedacht  KVS een nieuw woord: teletheater. Theater via filmtaal, televisie op het tempo van lange monologen — de gulden middenweg is interessant maar als nieuwe artistieke discipline waarschijnlijk een kort leven beschoren.

Midden in de voorstelling, wanneer Emma en Charles in bed liggen, strijkt zij haast verplicht door de weinige haren op zijn kalende hoofd. Droomt ze van andere man, een volle haardos? Het is Mademoiselle Bovary immers altijd om meer, iets anders, elders te doen. Zo was het in Flauberts originele werk, zo is het ook in de theateradaptatie door KVS-directeur Michael De Cock en theaterregisseur Carmen Portacelli, door Jaco Van Dormael hertaalt naar teletheater: Emma Bovary verlangt roekeloos naar een wereld zoals omschreven in de boeken waarin ze zichzelf verliest.

De Cock en Portacelli focussen zich volledig op het langzaam teloorgaande huwelijk tussen Emma (Maaike Neuville) en de geneesheer Charles (Koen De Sutter) en schrappen in deze interpretatie de wereld buiten hun huis. Voor introspectie van hun innerlijke conflict doen de theatermakers beroep op een reeks monologen — zelfs wanneer het koppel in dialoog gaat, blijven ze vooral tegen zichzelf praten. Zo’n stevige woordenstroom gaat een film doorgaans minder goed af, maar in Van Dormaels uitvoering komen ze ermee weg.

Marriage story

Nooit dragen Neuville en De Sutter iets anders dan hun trouwkleren, waardoor deze herinterpretatie dan ook aan Ingmar Bergmans Scènes uit een huwelijk (1973) doet denken. Daags na hun openingsdans — niet onsubtiel op This Is Not A Love Song van Public Image Limited — ergert Emma zich al mateloos aan haar middelmatige vent. De afwezigheid van het fysieke publiek onderstreept hun isolement. Hun gesprekken zijn zo plat als een stoeptegel en op het einde van de rit vraagt Charles zich af of ze elkaar wel ooit echt hebben gekend. Naar die kern streeft De Cock: hoe goed kan je jezelf én de ander kennen? Wie houdt wie een masker voor?

Liefde is een bodemloze put, zelfs het soelaas van een minnaar is tijdelijk. Emma Bovary rijdt zich uiteindelijk roekeloos klem in een onmogelijk escapisme: ‘Ik ben een monster dat alleen maar ten onder kan gaan.’ In de handen van Maaike Neuville is die tragiek veilig: de actrice staat de laatste paar jaar garant voor cruciale en complexe rollen in tv-reeksen en bioscoopfilms, en verdient ook nu weer lovende woorden. Haar Emma pakt je in en wordt, ondanks de passiviteit die het personage in Flauberts roman karakteriseert, nooit saai.

Toch lijkt het titelpersonage net door die graad van lijdzaamheid steeds minder van deze tijd. De ongelijkheid tussen man een vrouw staat vandaag veel concreter op losse schroeven dan in de 19e eeuw, en gelukkig maar. Het geweeklaag van Neuville’s Bovary waarin ze vooral blijft hunkeren naar een andere man als ultieme bron van geluk, klinkt op z’n minst achterhaald. Er wordt deze über Romantica weinig strijdkracht gegund. Dat wat balorig is, blijft off-screen. Jammer genoeg.

Teletheater

Onder meer filmmakers Jean Renoir (1934), Vincente Minnelli (1949) en Claude Chabrol (1991) lieten zich al door Bovary’s melancholie inspireren. Toto Le Héros-regisseur Jaco Van Dormael schuift in dat rijtje aan, al moet hij het vanuit een minder evidente startpositie doen. Met KVS exploreert hij een nieuwe kunstvorm: tele(visie)theater. De door de COVID19-pandemie uitgestelde voorstelling ging dus niet in première voor een live publiek, wel voor de trouwe Canvas-kijker.

Van Dormael gaat een stap verder dan de gemiddelde theatercaptatie, waarbij doorgaans meerdere camera’s tegelijk een live opvoering vastleggen. Hier is slechts één camera aan het werk, wat een nieuwe enscenering eist. De filmregisseur maakt van de lege theaterzaal een tijdelijke televisiestudio, waarin hij de scenes aan de hand van een nieuwe vorm tot leven wekt. De bühne is, gelukkig, nooit ver weg: in veel sequenties blijven de gewelven van de zaal en zelfs de podiumtechniekers zichtbaar. Op andere momenten tovert Van Dormael de lege coulissen om tot groene landweggetjes of een huwelijksfeest, met dank aan een greenscreen. Visueel vlakt dat af, waardoor de spanning toch terug naar het woord wordt herleid. Op die momenten verliest de film wat panache.

Deze theaterfilm doorbreekt resoluut de vierde wand. De camera, in de handen van dochter Juliette Van Dormael, neemt een plek in boven, op of naast de scene. Dat freewheelen is hier cruciaal. Wat op doorsnee theaterpodia (en gebruikelijke registraties ervan) niet kan, lukt dankzij Van Dormaels lens namelijk wel: kadreren en scherpstellen. Daardoor leidt dit televisietheater de blik van de kijker meer dan tijdens een live performance. De mise-en-scene krijgt een extra dimensie, met een zeer bewust spel van scherpte en diepte, en close tot extreme close-ups. Vooral de conflictscenes komen zo het meest tot leven: terwijl de camera zich een houvast zoekt tussen Emma en Charles — een zeer overtuigende Koen De Sutter — wordt hun spanning extra voelbaar.

Die uitgekiende vorm van captatie inspireert.  De grootste verdienste van deze mooie productie is dat ze zich onderscheidt van ander verfilmd theater: de toegevoegde waarde van filmtaal zorgt op de beste momenten voor extra tactiliteit en een meer geleide blik. Dat wakkert ons verlangen naar de fysieke theaterzaal alleen maar aan, niet in het minst om de oorspronkelijke voorstelling van Portacelli-De Cock live te kunnen zien. Net daarom lijkt een dergelijke mengelmoes tussen televisie en theater louter iets van deze ongewone tijd en zal er straks niemand wakker liggen als teletheater, net zoals andere corona-gerelateerde gewoontes, langzaam terug verdwijnt.

JE LEEST ONZE ARTIKELS GRATIS OMDAT WE GELOVEN IN VRIJE, KWALITATIEVE, INCLUSIEVE KUNSTKRITIEK. ALS WE DAT WILLEN BLIJVEN BIEDEN IN DE TOEKOMST, HEBBEN WE OOK JOUW STEUN NODIG! Steun Etcetera.

NIEUWSBRIEF

Elke dag geven wij het beste van onszelf voor steengoede podiumkunstkritiek.

Wil jij die rechtstreeks in je mailbox ontvangen? Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief!