De voorstelling Elisabeth Costello is een samengaan van een Nobelprijswinnaar, J.M. Coetzee, en de Poolse bejubelde theatermaker Krzysztof Warlikowski. In België kennen we hem het best als operaregisseur, met belangwekkende producties van Verdi’s Macbeth of Alban Berg’s Lulu in de Muntschouwburg. De voorstelling Elisabeth Costello streek nu aan de Maas neer, bij het Théâtre de Liège. Het is een ambitieus project, dat voor de theatermaker een bijzondere betekenis heeft. Eindelijk durfde hij de teksten rond Elisabeth Costello in een theatervorm gieten. In de teksten van Coetzee vond hij een aantal gedachten en thema’s die hem al jaren nauw aan het hart liggen.

In 2003 verscheen de roman Elisabeth Costello over een succesvolle en controversiële schrijfster. Warlikowski was er zwaar onder de indruk van: vooral de discussie over de vrijheid van meningsuiting sloot aan bij de moeilijkheden die hij ook zelf in Polen ondervond. Het duurde tot 2024 vooraleer Warlikowski de tekst van Coetzee op het toneel bracht.

Waarom was dat zo moeilijk? Wie de roman leest, zal makkelijk begrijpen dat een toneelversie niet voor de hand ligt. De roman van Coetzee heeft een volstrekt ondramatische vorm. Hij bestaat uit een reeks lezingen die de succesvolle schrijfster Elisabeth Costello overal in de wereld geeft. Coetzees tekst biedt weinig dramatische aanknopingspunten: de roman is opgebouwd als een serie lezingen zonder duidelijke plot of conflict – je kan je afvragen of het überhaupt een roman is. Bij Warlikowski bleven deze lezingen de ruggengraat van de toneelvoorstelling.

De figuur van Elisabeth Costello, een alter ego van Coetzee, bleef de schrijver bezighouden. In 2005 was ze het hoofdpersonage in Slow Man. In 2017 verscheen Elisabeth Costello als een oude dame in één van de verhalen in de bundel Moral Tales, waar Coetzee het vooral had over  de laatste jaren  van de schrijfster. Warlikowski heeft al deze teksten gebruikt. Het eerste deel van de toneelavond bestaat uit een reeks lezingen. Pas in het tweede deel gaat het over Elisabeth Costello als mens.

“In de teksten van Coetzee vond Warlikowski gedachten en thema’s die hem al jaren nauw aan het hart liggen.”

Voor Warlikowski moest het een theater van de ideeën worden. Warlikowski maakte de voorstelling in Warschau, in zijn eigen Teatr Nowy. Malgorzata Szczęśniak, zijn trouwe medewerkster, ontwierp een lege ruimte, met als centraal object een glazen huis – de handtekening van de scenografe, want dat huis hebben we in zowat alle voorstellingen  van dit creatieve duo gezien. De verschillende locaties worden aangegeven door enkele rekwisieten: een tafel, een spreekgestoelte, stoelen en een bed. Ze worden opgedragen en weggehaald door toneelknechten.

Op de achterwand verschijnt er een groot videobeeld met cinemascope-afmetingen (video Kamil Polak). Soms zien we concrete plaatsen, zoals smeltende ijsbergen – voor een ecologische bespiegeling. Interessanter is het als de spelers aan een tafel plaatsnemen links op het podium. De camera filmt hen en het beeld wordt op de achterwand geprojecteerd. Niet dat daardoor een extra betekenislaag wordt toegevoegd, maar puur theatraal levert die verdubbeling wel iets intrigerend op.

Op twee momenten in het eerste deel gaat het over een controversieel onderwerp. Elisabeth Costello trekt zich het lot van de dieren aan en vindt dat het slachten van schapen in een abattoir een andere vorm van holocaust is. Alleen al door de keuze van dat beladen woord roept Costello banbliksems over zich af. Warlikowski, zelf een jood, staat achter Elisabeth Costello, – hij houdt van meningen die schuren. Hij bewondert mensen die zich niet plooien naar de politieke correctheid. En dat deze Elisabeth Costello door haar tegendraadsheid een soort held is, staat buiten kijf.

Maar Coetzee nuanceerde deze politieke heldhaftigheid in het hoofdstuk Het probleem van het Kwaad. Daarin wordt getwijfeld of deze radicale houding altijd positief is: Coetzee stuurt zijn Elisabeth Costello naar een congres waar ze de schrijver Paul West zal aanvallen. (Tussen haakjes: de fictieve Elisabeth Costello wordt door Coetzee tegenover een bestaande schrijver geplaatst. In zijn historische roman The Very Rich Hours of Count von Stauffenberg beschrijft Paul West de mislukte aanslag op Hitler. Tot in detail beschrijft  hij hoe de samenzweerders gruwelijk  aan hun einde komen.)  Elisabeth Costello (of Coetzee) vindt dat West in zijn boek alleen maar het kwaad in de wereld doet toenemen — dat zal ze in haar lezing sterk uiteenzetten.

Haar punt is dat literatuur de aanwezigheid van het absolute kwaad kan doen toenemen.  Als Elisabeth Costello verneemt dat Paul West de conferentie zal bijwonen, durft ze haar radicale aanval niet voorlezen. Het ontbreekt de radicale schrijfster aan moed.  In de voorstelling laat Warlikowski tussen Elisabeth Costello en Paul West een romance ontstaan. Het is alsof twee tegengestelden amoureus versmelten.

In het tweede deel van de voorstelling verlaten we de wereld van de lezingen en ontmoeten we Costello als oude schrijfster. De  centrale thema’s worden dan de mogelijkheid van de liefde en de confrontatie met de dood. Het levert een dubbelluik over het sterven op. Warlikowski laat een verhaal uit de bundel Moral Tales uitbeelden: een man met één been deelt de liefde met een blinde vrouw. Het is een onwaarschijnlijke combinatie, maar het koppel blijft verliefd tot in de dood.

© Magda Hueckel

© Magda Hueckel

© Magda Hueckel

© Magda Hueckel

© Magda Hueckel

© Magda Hueckel

(c) Magda Hueckel

Daarna zien we hoe de oude Costello zal sterven. Plots introduceert Warlikowski een tekst van Franz Kafka. Deze schrijver was reeds in het eerste deel aanwezig, wanneer Warlikowski de geleerde aap uit Het verslag van een academie gebruikt. Hiermee voegt hij een ironische laag toe in de scènes die zich binnen de universitaire wereld afspelen. Het is nogal makkelijke ‘kritiek’  van de kant van Warlikowski, en het voegt nauwelijks iets aan de situatie toe.

In de laatste scène van deze lange voorstelling (vier uur) grijpt Warlikowski naar de tekst van Kafka’s Voor de Wet. Daar staat een man te wachten bij een poort — hij zou zo graag naar binnen gaan, om daar het geheim van de dood te ontdekken. Bij Kafka mislukt de man, want hij kan niet naar binnen. Maar  bij Warlikowski geraakt Elisabeth Costello wél voorbij de poort. De laatste beelden van de voorstelling tonen ons, op groot scherm, hoe de oude vrouw naar binnenstapt en  rondkijkt. Wij, in de zaal, krijgen niet meer te zien dan het verheerlijkte gelaat van Elisabeth. Op dat positief beeld van het leven na de dood eindigt de voorstelling.

“De voorstelling blijft zwaar op de hand en abstract, waardoor de figuur van Elisabeth Costello voor de toeschouwer op afstand blijft.”

De voorstelling is in zijn geheel zwaar op de hand, want de verschillende lezingen leveren geen spetterend toneel op. De tekst blijft te abstract door zijn filosofische inslag. De figuur van Elisabeth Costello blijft zo voor de toeschouwer op afstand. Alleen in het tweede deel zorgen de morele fabels en de dood van de schrijfster voor menselijke emoties.

De voorstelling is ontstaan uit Warlikowski’s  fascinatie voor een tekst van Coetzee. Is Elisabeth Costello wel een roman? Een retorische vraag, want de vraag impliceert een ‘neen’. Dezelfde onvrede is ook van toepassing op deze toneelbewerking: heeft ze wel theatrale kwaliteiten? De scenografe heeft wel gepoogd om een ruimte te scheppen waarbinnen theater mogelijk is. Maar het ontwerp blijft toch aan de oppervlakte. Ook al zijn de ideeën van Coetzee zo boeiend en belangrijk voor de maker, ik moet toegeven dat ik niet gegrepen werd en eerder vanop afstand de gebeurtenissen volgde.

Zo getuigt deze Elisabeth Costello van de obsessie van de theatermaker. We kunnen het  Warlikowski – een regisseur met een rijke staat van dienst – wel gunnen dat hij ons wil deelachtig maken aan wat hij zo belangrijk vindt, ook al kan hij ons ditmaal niet helemaal meenemen in de toneelreis die hij voorstelt.