Woord vooraf

(redactie Etcetera)

Kroniek van een tijdschrift

Na ettelijke pogingen tot het oprichten van theatertijdschriften in de vorige decennia komt de nood aan een theatertijdschrift eind jaren zeventig, begin jaren tachtig opnieuw en hevig aanwaaien, tegelijk met de nieuwe artistieke wind die Vlaanderen verfrist met kunstenaars als Jan Fabre, Anne Teresa de Keersmaeker, de leden van Radeis, Jan Lauwers, Jan Decorte, Ivo van Hove en anderen. Hugo de Greef, toen directeur van het Kaaitheater, en Johan Wambacq, toen stafmedewerker van de Beursschouwburg, broeden op een tijdschrift dat ruimte zou scheppen om over de nieuwe artistieke praktijk te reflecteren.

Katrien Darras

La Clemenza di Tito: Een scenograaf ontpopt zich als regisseur

Muntproductie haalt koppen in het buitenland

Net voor zijn dood heeft Mozart een opera geschreven in opdracht, ter opluistering van de kroning van keizer Leopold II van Beieren, heilige koning van Bohemen. Men had een goed libretto gevonden bij Metastasio, een Italiaans dichter die toonaangevend was geweest bij een vorige generatie. Mozart vond de tekst niet naar zijn zin en hij kon bedingen dat die door Mazzolà zou worden omgewerkt. De opera werd te Praag voor het eerst opgevoerd op 6 september 1791, en die datum wordt erg belangrijk als men even op de context let: drie weken later volgde te Wenen de première van Die Zauberflöte, en negen weken later was Mozart dood.

Johan Thielemans

Is dit nog ballet, is het al theater of iets helemaal nieuws?

De dansante uitdaging

De nieuwe strekkingen in de dans komen de jongste jaren behoorlijk aan bod in België. Tal van buitenlandse groepen worden uitgenodigd door bijdetijdse theatercentra en boeken groot succes. Is er zoiets als een Belgisch antwoord op deze dansante uitdaging uit het buitenland?

Katie Verstockt

De noodzaak van een vuistslag

Een balans van vier Kaaitheaters

Het eerste Kaaitheater werd in 1977 georganiseerd op de Arduinkaai achter de KVS, waarvan het 100-jarig bestaan als directe aanleiding fungeerde. Drie festivals en zes jaar later kan een terugblik nuttig zijn. Wat zit er nog in het geheugen gegrift van die vorige festivals? Is er enige uitstraling te bemerken op het Vlaams theater? Welke tendensen tekenen zich in de eerste festivals af? Wat is uiteindelijk de relevantie van zo’n theaterfestival? Vele vragen die niet al te affirmatief kunnen beantwoord worden omdat vermeende relaties niet bewijsbaar zijn, hoogstens aanwijsbaar, en omdat de invloeden wederzijds zijn. Een festival is niet alleen motor maar ook uiting van een theatervoorstelling.

Theo Van Rompay

Van Mistero Buffo tot Mistero Brecht

Tien jaar Nieuwe Scène

De Nieuwe Scène bestaat tien jaar en brengt nog altijd ‘in de geest van toen’ volkstheater. Bleef de tijd stilstaan? Loert daar bet gevaar van kunstmatig verzet en museum-theater? Karel Hermans, ex-dramaturg van de Nieuwe Scène, illustreert in zijn relaas over bet opzetten van Moeder Courage hoe vage intenties leiden tot een onduidelijke voorstelling.

Karel Hermans

‘Je kijkt natuurlijk eens op, je ziet weer eens wat anders, maar toch schrijf je altijd hetzelfde stuk.’

Heiner Müller

Heiner Müller is een gevierd auteur. De belangrijkste van Europa, zei men tijdens het debat over Duitse dramaturgie in het afgelopen festival van Avignon. Het Holland Festival programmeerde zelfs een apart luik Heiner Müller. Dit seizoen werkt hij mee aan het monsterproject van Bob Wilson CIVIL warS. Een gesprek met Heiner Müller en zijn vrouw Ginka Tscholakowa.

Annie Declerck, Luk Van den Dries

Iemand roept: “Jan Fabre, ik kom op je gezicht slaan Gelukkig kenden niet veel

KLAPSTUK 1983

Op 18 oktober hebben Jan Fabre en zijn acteurs een ongewone voorstelling gegeven van Het is theater zoals te verwachten en te voorzien was. De voorstelling begon om achttien uur voor een goed gevulde zaal en kende het eerste uur zijn ‘normale’ verloop. Vanaf 19 uur reconstrueren we aan de hand van Fabres verslag de tumultueuze gebeurtenissen.

Theo Van Rompay

Arca haalt Starkadd uit het museum

Lyrische held wordt dramatische antiheld

Het regisseursduo Gills & Dehert blijft consequent romantische helden van hun voetstuk halen. Vorig seizoen vermorzelden zij Goethes Clavigo onder een genadeloze parodie. Nu komt Starkadd, ooit een flamingantisch boegbeeld, gehavend maar dramatisch sterker uit de beeldenstorm.

Geert Opsomer

De criticus

Jef De Roeck

Elena’s Aria

In de nieuwe choreografie van Anne Teresa de Keersmaeker wordt niet gedanst op maar bij muziek, bij een toespraak van Fidel Castro en vooral: in stilte…

Peter De Jonge, Klaas Tindemans

De odyssee van Guy Cassiers

Guy Cassiers is eigenlijk graficus, maar heeft sinds geruime tijd in theater een uitverkoren middel gevonden om wat hij te zeggen heeft mee te delen. Hij was voor het eerst te zien in de AKT-productie Geruchten (1981) waarin hij de hoofdrol speelde. Vervolgens creëerde hij zelf onder andere Kaspar (1982), Tristan (1983), De ontmoeting (1983) en De cementen tuin (1984).

Bart Patoor

De underdog bijt terug

Twintig jaar NTG

Twintig jaar hebben de Gentenaars zonder eigen repertoiregezelschap gezeten. In 1965 werd dan het NTG opgericht en inmiddels zijn we weer twintig jaar verder. We overlopen de geschiedenis van het NTG aan de hand van het komen en gaan van vijf directies. Een gezelschap wordt volwassen.

Alex Mallems

Het aankleden van jonge berkenboompjes

La Finta Giardiniera, de repetities

In april leverde de Munt (alweer) een schitterende Mozart-enscenering af: La Finta Giardiniera, in een regie van Karl-Ernst en Ursel Herrmann. Dirigent was Sylvain Cambreling.

Mark Deputter

Joyeuze Straussen

Houdt u ook zo van Strauss? Richard en Johann senior en Johann junior en Eduard en Joseph Strauss, al die joyeuze Straussen die telkenjare de prille inzet van een nieuwe zonnewenteling forse luister bijzetten met hun weelderige walsen, flonkerende polka’s en verende marsen! Geschichten aus dem Wienerwald, de Kaizerwalz, de Tritsch Tratsch Polka, de Radetzkymars… Hoeveel grijze één januariën hebben zij niet van een fleurige noot voorzien!

Werner Van den Mooter

‘Doe maar gewoon, dan is het al gek genoeg.’

Who’s afraid of Viviane de Muynck?

Viviane de Muynck is een late roeping in het theater. Eerst was ze directiesecretaresse. Vanuit het amateurtoneel ging ze de weg van de beroepscarrière op. In Nederland stond ze al op de nominatielijst voor beste actrice van het jaar.

Alex Mallems

Béjart verlaat Brussel en De Munt. Maar wij moeten verder

Béjart, Brussel, Ballet

Zang, muziek en dans zijn sinds eeuwen met elkaar verbonden. Krijgt de dans subsidie, dan is het omdat hij deel uitmaakt van het pakket opera, en nog steeds niet zonder meer om zichzelf. Toch bracht de twintigste eeuw zonder twijfel de renaissance van de danskunst. Deze kunst is een wereldbeweging geworden, die zichzelf wil zijn, los van iedere binding. Zij is immers stilaan volwassen geworden.

Jeanne Brabants

Onze jongens in de Golf

Over het belang van wortels en andere zaakjes

In Nederland is men al een tijdlang laaiend enthousiast over het Vlaamse theater. Bovendien werken heel wat Vlaamse theatermakers in Nederland. Waarom? Bestaat er dan echt zoiets als een ‘Vlaamse Golf’? Een onderzoek van het probleem aan de hand van gesprekken met betrokkenen.

Marianne Van Kerkhoven

Over het universele maatpak, de Vlaamse Golf en confectietheater

Het is tekenend voor deze tijd, dat één van de meest controversiële televisie-uitzendingen van de jongste jaren gewijd was aan zoiets volkomen onbelangrijks als de nieuwe deftigheid en het snobisme, gepaard gaand met het dragen van dure merkkleding. Wekenlang zinderde een bekend Vlaams weekblad na van de verhitte reacties op deze verschijnselreportage, alsof er in de wereld geen belangrijker dingen aan de orde waren.

Wim Van Gansbeke

De Meeuw van Tsjechov

Er is nauwelijks een banaler openingszin voor een toneelstuk te bedenken dan die van De Meeuw van Tsjechov. ‘Waarom gaat u toch altijd in het zwart gekleed?’, vraagt de onderwijzer Medvedjenko aan Masja, de dochter van rentmeester Sjamrajev. Het antwoord is al iets minder banaal: ‘Ik ben in de rouw over mijn leven. Ik ben ongelukkig.’

Wim Van Gansbeke

Tussenstad

Stad en theater: Brussel

Zo ergens tussen ‘Le Petit Paris’ en ‘Washington aan de Zenne’ moet Brussel liggen. Een stad met een bruisend verleden, waar de ruis van de belle epoque als verre herinnering gekoesterd wordt. Een stad met een grootse toekomst, waar aan de belofte van een Europese visie hoogmoedig gebouwd wordt.

Luk Van den Dries

Thomas Bernhard (1931-1989)

Ongetwijfeld. Hij was een lastpost, een zeurpiet, een zelfkweller. Een mensenhater uit liefde, een spraakwaterval, een draaikolk. Een wijze freak. Vol verfijnde public-relationsstrategie, gewichtige onzin, eindeloze luchtbellen, lllusieloosheid als levensinhoud. Paradox als levenslijn. Het epicentrum van een gekoesterde woede.

Carlos Tindemans

Zestien scènes

Maatschappij Discordia

Met de regelmaat van een klok treedt Maatschappij Discordia bezuiden de noordgrens aan. De aanwezigheid van het gezelschap op Vlaamse podia vindt zijn oorsprong in het Stuc te Leuven. Nadien volgden Nieuwpoort en Monty als vaste stekken. Bij Discordia ga je op bezoek en de huizen daarvoor kiest het gezelschap secuur uit.

Dirk Verstockt

Een man alleen is in slecht gezelschap

De Vereniging van enthousiasten voor het reële en universele, Antwerpen

Het trio Van Dijck, Dehollander, Turbiasz – twee jaar geleden en groupe opgestapt bij de Need-company – heeft in elle geval dit gemeen: het bezit de gave van het entertainen met een enthousiasme en een onstuimigheid waar je als toeschouwer onrustig van wordt.

Sigrid Bousset

Fabre goes Forsythe

The Sound of One Hand Clapping

Jan Fabre werkte in Frankfurt met de dansers van William Forsythe en combineerde zijn zoektocht naar Absolute Schoonheid met Forsythes fascinatie voor het grillige, de désordre, de verstoring.

Marijn van der Jagt

Sluiswachters

Een standpunt over de kunstencentra

In het Vlaamse theaterlandschap tekende zich in de afgelopen jaren een probleem af dat zich niet situeerde bij de theatermakers, maar bij de organisatoren. In de jaren tachtig hebben we mogen meemaken dat iedereen op dat niveau de mond vol had over profilering. Het heette dat het publiek recht had op standpunten en duidelijke keuzes. Gedaan met de verderfelijke theorie waarbij pluralisme, een brede interesse en een bezorgd zijn om de rijke verscheidenheid die cultuur heet, de eerste bekommernis was. Het ging erom om mee te schrijven aan de mars van de geschiedenis.

Johan Thielemans

La Muette de Portici was geen grote opera

Over de verhouding van kunst en politiek

Heeft de verkiezingsuitslag van 24 november 1991 de Vlaamse theatermakers wakker geschud? Waren zij werkelijk ingedommeld na lange jaren van expliciet politiek engagement? Wat is hun plaats in de polis anno 1992?

Ludo Abicht

De criticus en zijn verantwoordelijkheden

In onze moderne consumptie-samenleving is verantwoordelijkheid geen populaire term. Toch is het het sleutelbegrip in de werkzaamheid van de theatercriticus. Een pleidooi voor een bedreigde waarde.

Hana Bobkova

Hoezo repertoire?

Een mijnenveld waarin je geen rechtlijnige wegen kan trekken

Een verzonnen verhaal. Zeven jaar geleden speelden vijf acteurs een stuk van Shakespeare, laten we aannemen Romeo en Julia. Ze werkten met vrijstelling van stempelcontrole, net zoals de regisseur en de scenograaf. Een tragedie over jonge verwende mannen die verdrinken in hun excessen, energiek, met veel goede smaak en artistiek zelfbewustzijn vormgegeven. Het leek alsof er een stevige parketvloer lag in het danspaleis van Verona, maar het waren dunne lamellen van bij Ikea. Met bijeengeschraapt spaargeld hadden de spelers hun eigen Armani-pak gekocht, ze hielden het aan op het feestje na de première, ze zijn het jarenlang blijven dragen bij elke dure party.

Klaas Tindemans

Tien Cunninghams cadeau voor één Meg Stuart en één Bill T. Jones

Vijftig jaar vooruitgang, maar voor wie?

‘Merce Cunningham is typisch high white art,’ zegt choreograaf Bill T. Jones, ‘afstandelijk en koel, losgekoppeld van zijn sociale context.’ Over de protestdans van Meg Stuart en Bill T. Jones.

Johan Reyniers

Prospero’s offer

Intercultureel theater als ontmoeting

De scène als een ontmoetingsplaats met de andere cultuur, met de vreemdeling. Het archaïsche beeld van de offerplaats als metafoor voor het interculturele theater.

Erwin Jans, Geert Opsomer

Engelengezang uit de hel

Murx den Europäer! Murx ihn! Murx ihn! Murx ihn ab! Ein patriotischer Abend van Christoph Marthaler

De cultproductie Murx… van de Zwitserse musicus en regisseur Christoph Marthaler is een Merzbild, een collage gemaakt van ‘afval’. Is Murx… meer dan een gevatte satire over Sehnsucht en nationalisme?

Marleen Baeten

Trekken aan de tijd

Eric De Volder en Toneelgroep Ceremonia

‘Oe ist oe ist oe ist? – Goe goe goe’. Een gesprek met een theatermaker die verdoken doorwerkt aan een œuvre hors des choses.

Hildegard De Vuyst

Hoge eisen uit eerbied

Carlos Tindemans schreef recensies van 1960 tot 1968. Deze relatief korte periode volstond om blijvende faam te verwerven als gedegen en gepassioneerd theatercriticus.

Luk Van den Dries

Het overkomt ons niet

Pamflet over de leugen

Ik moet het over mezelf hebben. Niet over anderen, dat is te gemakkelijk. Het probleem zit bij mij. Waarom ik niet beter theater maak dan ik doe, en niet waarom anderen dat ook nalaten te doen. Terwijl er redenen genoeg zijn. Ik bedoel: ik heb woede genoeg om beter theater te maken. Woede jegens zowat alles.

Jan Ritsema

Woede, verscheurdheid, troost

Gerardjan Rijnders’ œuvre als regisseur

Ruim twintig jaar geleden (in het seizoen 1974-1975) deed Gerardjan Rijnders een van zijn eerste professionele regies, De dame met de camelia’s van Alexandre Dumas fils, bij Toneelgroep Baal. Op dit moment is hij een van de meest toonaangevende regisseurs van Nederland.

Loek Zonneveld

De stem van een toneelspeler

Zijn Stan, Dito’Dito, Maten en de Roovers epigonen van Maatschappij Discordia? Deze vraagstelling vormde het uitgangspunt voor dit artikel. Tijdens de gesprekken met die theatermakers bleek dat acteurs en auteur meer bezig waren met vragen over een politiek theater.

Marianne Van Kerkhoven

Jusqu’ici tout va bien

State of the Union, het Theaterfestival 1995

Willy Thomas

Zo wordt mijn liefde steeds opnieuw verteld

Manifest

Lucas Vandervost

Oh les beaux jours: Peter Brook en de materialiteit van Becketts taal

Is Happy Days speelbaar zoals Samuel Beckett het voorschrijft?

Samuel Beckett was bijzonder veeleisend aangaande de uitvoering van zijn stukken. Die bekommernis ging zo ver dat hij geruime tijd – tot dat fysiek onmogelijk werd – alle uitvoeringen ervan op de voet volgde, en in een enkel geval de regisseur het leven zo zuur maakte dat die hem de eer van de regie liet.

Pieter T’Jonck

Als het centrum leeggelopen is

Vooral Brusselse theaters gebruiken vandaag de stad als hefboom om hun eigen maatschappelijke relevantie te legitimeren. Pieter T’Jonck zoekt naar mogelijke wortels voor het wanhopige verlangen naar stedelijkheid als vaste bodem voor een theaterpraktijk.

Pieter T’Jonck

Een duik onder het oppervlak

De Puccini-cyclus in de Vlaamse Opera

In juni vond de première plaats van Puccini’s La Fanciulla del West, het voorlaatste luik van de Puccini-cyclus in de Vlaamse Opera. Het regiewerk van Robert Carsen introduceerde een nieuwe maatstaf voor de enscenering van deze veristische repertoirestukken.

Robin Steins

Turn out the stars: de keuze voor mensen

De Duitse choreograaf, theatermaker en auteur Raimund Hoghe

Van de vele foto’s die Raimund Hoghe tijdens zijn jongste soloproductie Chambre Séparée rond zich verzamelt, krijgt er één een aparte plek rechts achteraan op het toneel. Geen afbeelding van zijn moeder, zoals ik aanvankelijk dacht, maar een platenhoes: Alone van Judy Garland. In een gele regenjas blikt de zangeres, alleen op het strand op een druilerige dag, voor zich uit.

Peter Anthonissen

Ze zien er zo gelukkig uit

Manifest

De jeugdtheaters zagen er gelukkig uit toen de voormalige minister van cultuur (Luc Martens) – nog vóór de potjes verdeeld werden -meedeelde dat hij de jeugdtheaters ‘positief zou discrimineren’. Dat laatste zou zich vertalen in een subsidiair inhaalmanoeuvre waardoor een aantal jeugdtheaters zouden kunnen opereren als de ‘groten’, met min of meer te vergelijken middelen… En zo geschiedde ongeveer.

Dirk Pauwels

Corps incorporated

Hij heeft het niet zo begrepen op de moderne dans in Vlaanderen: te flou, niet precies genoeg. Hij wil virtuoze dansers, zet mooie beelden neer, vaak van een onverbloemde erotiek. Choreograaf Thierry Smits is een outcast in het wereldje van de dans. Pascal Gielen zag zijn Corps(e) en sprak met hem.

Dirk Pauwels

Een verlangen naar onsterfelijkheid

De oefeningen van Weg en Kung Fu

Bestaat er een verband tussen (leef)tijd en de beleving van authenticiteit? Na het zien van Weg (Kaaitheater) en Kung Fu (Victoria) denkt Marleen Baeten van wel. Beide producties bewegen zich op het grensgebied van autobiografie en fictie. De makers verschillen ongeveer een generatie.

Marleen Baeten

Vaders en zonen

Generaties: een verhaal met een moraal

Rudi Laermans

De zien-tuiglijkheid van de herinnering

Het zesde zintuig van Tom Plischke

Myriam Van Imschoot

Het Mechaniek van het Project

De onweerstaanbare aantrekkingskracht van het woord ‘project’

Het kopen van een huis omschrijft de bankier van bij het eerste gesprek als ‘jullie project1. Kunstencentra en theatergezelschappen moeten hun ‘project’ omschrijven om subsidies binnen te halen. Studenten in kunstscholen moeten hun ‘eindproject’ motiveren en omschrijven. Een huwelijk sluiten, kinderen wensen… het wordt allemaal als ‘project’ benoemd.

Dirk Lauwaert

Wanhoop, weerzin, liefde en lust

Het theater van Jan Decorte

Hij zag vele soorten licht, werd vele keren van zijn paard gebliksemd. Ziener en dwaas, genie en kwistenbiebel, anarchist en royalist, renegaat en gelovige, mysticus en dandy. Zijn designer-kostuums en zijn kaduke heupgewricht, zijn anorectische depressie en zijn jongensachtige vrolijkheid, zijn cyclische gedaanteverwisselingen en zijn consequente wispelturigheid, zijn hele hebben en houden, leven en dood, alles betrekt hij in zijn decorum. Het leven als kunstwerk, hij zal het graag horen. Jan Decorte, theaterkunstenaar. Geboren op 9 mei 1950.

Johan Wambacq

Een Waaslandwolf in Toneelland

Peter Verhelst schrijft nog veel te goed toneel

Vleesbomen, vruchten, zuigen, slachten, bloeiende ingewanden, vloeiende sappen… welkom in de wereld van Peter Verhelst, Vlaandrens meest productieve (toneel)auteur, niet weg te branden van de vaderlandse scènes en toch onspeelbaar geacht. Wat betekenen zijn teksten? Of hebben ze geen betekenis? Schrijft hij altijd hetzelfde? Gaat hij te ver of net niet ver genoeg?

Clara Van den Broek

De religie, de media, de terreur… en het theater

Glossen bij enkele momenten uit TODAYulysses en andere teksten

In een van de voorlaatste regels van The Waste Land (T.S. Eliot, 1922) kijkt het gedicht, dat al een eeuw lang met zijn beelden van barre woestenij de moderne tijd bespookt, in een zelfcommentaar om naar zijn eigen opbouw en zegt: ‘These fragments I have shored against my ruins.’

Erwin Jans