Noem het decor nooit zomaar ‘het decor’ bij Renée Goethijn. Het is het kloppend hart van haar voorstellingen. In haar posthumanistische parabel Mannahatta lieten we ons nog inpakken door dansende gordijnen, een bespookte droomtelefoon en golfballen met een Trumpiaans willetje. Showpiece van 4 Women Getting Sick, haar nieuwste creatie, is een operatietafel van wel tien bij vijf meter die overspannen lijkt met afgestroopte mensenhuid (ontwerp: Katrien Baetslé). We zien een landschap van zachtroze aders, rimpels, welvingen, de knopen van een ruggengraat. Tegelijk draagt dit siliconen-vlees-zonder-vorm iets onheilspellends in zich, een kruising tussen Hannibal Lecter en Berlinde De Bruyckere.

In Goethijns magisch-realistische universum is niets echter wat het lijkt en kan een beeld met één vingerknip voor je ogen transformeren tot iets helemaal anders. Actrices Lotte Diependaele, Audrey Apers, Gina Beuk en Natacha Nicora verzamelen zich elk aan een zijde van de tafel. Met een strenge tik markeert Beuk een punt. Deze plek gaan we veroveren, lijkt ze te suggereren. Maar hoe? Tabula rasa maken, de boel doormidden klieven of er gewoon op-over-doorheen marcheren? Via een komisch handenballet wordt er heen en weer gediscussieerd over de beste strategie voor hun expansiedrift. Plots zijn we niet meer in een operatiekwartier, maar op een bijeenkomst van new frontiers, is het lijf-op-de-tafel een landkaart geworden dat gekoloniseerd en ontgonnen moet worden. De fluitende Indiana Jones-soundtrack (Pablo Lilienfeld) — we zien de cowboys al over de prairie stuiven — zet die verbeelding fijntjes kracht bij.

Het lichaam van de vrouw als terra incognita, het is een rake metafoor voor de genderbias in de medische wetenschap. Het historische beeld van de inferieure vrouw – dat zijn wortels vindt bij de Grieken, voor wie de vrouw slechts een wandelende baarmoeder of misvormd mannetje was – werkt tot op vandaag door. Het bepaalt welk medisch onderzoek gefinancierd wordt, wie serieus genomen wordt op de spoed, welke diagnose en medicatie je krijgt – of niet. Liefst 80% van alle patiënten met een ongediagnosticeerde ziekte is vrouw. In eigen land getuigden recent nog tientallen vrouwen in De Standaard over hoe traumatisch de plaatsing van een spiraaltje kan zijn, dat doorgaans zonder verdoving wordt uitgevoerd omdat dokters dat niet noodzakelijk vinden.

“Het lichaam van de vrouw als terra incognita, het is een rake metafoor voor de genderbias in de medische wetenschap.”

Dit perverse systeem haalt Goethijn onderuit, met het soort bevreemdende, absurde, poëtische slapstick die haar signatuur is geworden. Met een tuinslang tegen de mond geplakt geeft Beuk zich over aan sessie hyperemesis gravidarum (Wiki: kotsen tot je erbij neervalt). ‘Ben je een beetje gestresst? Ongelukkig?’ vraagt Diependaele spottend, terwijl ze onverstoorbaar verder dweilt. Van medical gaslighting gaat het naar de wachtlijsten in de zorg. In een grappige persiflage krijgen we een sociologisch inkijkje in De Wachtzaal, waar vrouwen strijden om die ene felbegeerde consultatie, om vervolgens verloren te lopen in het ziekenhuislabyrint (‘volg gewoon route 888!’).

Nergens wordt de invasie van het vrouwenlichaam zo tastbaar als tijdens een gynaecologisch onderzoek. Amusant hoe – met behulp van de magische operatietafel en zijn verborgen coulissen – drie dokters in loop verdwijnen in Beuks vagina. Op papier valt dit soort mime misschien al gauw plat, maar in de zaal werkt het ontwapenend, net omdat Goethijn het met de minimale trukendoos regisseert. Vaak speelt de hele handeling tussen de vrouwen zich af in hun blikkenspel. Zeker Diependaele bewijst daarbij weer wat voor een onderschatte komische actrice ze is.

© Olympe Tits

© Olympe Tits

© Olympe Tits

Leven dat buiten haar oevers treedt

4 Women Getting Sick overtuigt echter het meest wanneer ‘het theater van de personages’ wordt losgelaten en Goethijn voluit voor de bevreemding en abstractie kiest. Wanneer ze de aandacht verschuift van de buitenkant van het lichaam – de objectiverende blik die in stukken hakt en categoriseert – naar de binnenkant – de impact op de weke delen. In de herkenbare sketches zit de systeemkritiek, maar in de duistere beelden krijg je de ervaring en daar ben je toch vooral naar op zoek. In één van de mooiste scènes worden de spelers één voor één opgeslokt door het landschap-van-huid. Uit een spleet komt een bleek armpje tevoorschijn dat ons de hand reikt. Krop in de keel. Het lijkt wel een noodkreet van iemand die ronddobbert in de amorfe, diepe, eenzame zee die haar lichaam is, waar stenen op de bodem haar naar beneden trekken (het armpje haalt er twee naar de oppervlakte).

Later komt er nog een tweede arm bij en verschijnt bovenaan Diependaeles hoofd. De zaal lacht, het heeft iets clownesk, dit lichaam dat plots uitdeint over de hele tafel, niet wetend weet waar haar ledematen beginnen of eindigen, hoe ze een vrouw uit één stuk kan zijn. Maar deze monsterlijke deformatie raakt ook aan iets wezenlijk. Ik moet denken aan Bregje Hofstedes magistrale roman Oersoep, waarin ze beschrijft hoe haar lichaam na de bevalling van haar eerste kind al haar vaste vorm en omtrek is verloren, hoe ze lekt en bloedt, hoe ze compleet ontregeld is door de ervaring van het leven dat ‘buiten haar oevers’ treedt. En aan Sick Women Theory, waarin crip-queer auteur Johanna Hedva vertelt over haar strijd met endometriose. Hoe het baarmoederslijmvlies niet alleen woekert in haar buik, maar ook in haar bekken, benen en zelfs haar hoofd, met gruwelijke pijnen tot gevolg. ‘Je hele lichaam is dus eigenlijk een baarmoeder geworden!’ vat haar vriendin plastisch samen.

“In welke wereld krijgen vrouwen zo’n spookziektes? Wanneer is ziekte een symptoom, wanneer een vorm van verzet?”

Ik kijk naar die rare bak bewegende huid op het podium en denk ja: het lichaam is niet alleen voor de wetenschap terra incognita, het is dat ook voor onszelf. Als persoon met een cyclus maak je het elke maand opnieuw mee: die vreemde, grillige energie die zich meester van je maakt, die je borsten-kruis-hart uit hun baan duwt en je het gevoel geeft dat je diepste kern iets ‘extiem’ in plaats van ‘intiem’ is. En dat is nog meer zo voor mensen met chronische pijn, die de genadeloze wetten van hun lichaam te gehoorzamen hebben zonder dat ze die ooit ten volle kunnen begrijpen. Aan dat mysterie raakt Goethijn ook. Soms vallen de actrices uit het niets op de grond — een plotse glitch in het systeem — om dan weer op te staan en door te gaan alsof er geen vuiltje aan de lucht is. In welke wereld krijgen vrouwen zo’n spookziektes? Wanneer is ziekte een symptoom, wanneer een vorm van verzet? Helaas kunnen we ons lichaam niet afstropen en terug één worden met het landschap en de verloren natuur, zoals de actrices met behulp van siliconen mallen verbeelden onder een bloedrood licht (een scène die me herinnerde aan de geweldige openingssequentie van Castellucci’s HEY GIRL!: Silvia Costa die op Basinski’s Disintegration Loops geboren wordt uit een slijmerige replica van zichzelf).

Is 4 Women Getting Sick een ‘foutloze’ voorstelling (voor zover dat al wenselijk is natuurlijk)? Neen. Het is jammer dat het stuk zich nergens expliciet bewust toont van het feit dat het gaat hier gaat over vier witte vrouwen die ziek worden, dat het trauma van ‘niet gezien worden’ – zoals Hedva in haar Sick Women Theory schrijft – nog veel ingrijpender mensen van kleur treft. Ook de hele lijn rond ecologie blijft een al te los eindje. Goethijn maakt een paar keer expliciet de link tussen het vrouwenlichaam en de aarde – tijdens een operatie haalt een dokter aarde en wormen uit Nicora’s buik – maar dat spoor krijgt, welja, niet overtuigend genoeg grond. Het neemt niet weg dat je een maker aan het werk ziet met een heel eigen verbeelding – even leesbaar als poëtisch, vol rijke associaties en humor – waarin het een plezier is te verwijlen.

De speellijst van de voorstelling vind je hier.